Müharibə, neft və güc: Neft dolları nizamı pozulur?

Müharibə Fars körfəzinə yayıldıqca, ilk sarsıntılar neft bazarlarında hiss olunur.

“Cebhinfo.az” xəbər verir ki, "Middle East Monitor" bu barədə yazır.  

Məlumata görə, daha dərin bir şok daha sonra, yəni qlobal maliyyə sisteminin təməlində baş verə bilər.

Məqalədə vurğulanır ki, təxminən beş onillikdir beynəlxalq pul-kredit sistemi incə, lakin son dərəcə güclü bir mexanizmə əsaslanır. Bu mexanizm ABŞ dollarının qlobal enerji ticarətində dominantlığıdır.

Professor Mazli Malik yazır:

"1970-ci illərin geosiyasi sarsıntıları nəticəsində formalaşan neft dolları sistemi Amerika maliyyə dominantlığını müasir qlobal iqtisadiyyatın mərkəzi sütununa çevirməyə kömək etdi".

Lakin professorun fikrincə, İranla bağlı uzunmüddətli münaqişə bu sistemə gözlənilməz bir yük yarada bilər.

"Dollar çökmək üzrə olduğu üçün yox,  amma Fars körfəzindəki geosiyasi qeyri-sabitlik beynəlxalq pul mənzərəsini artıq yenidən formalaşdıran tendensiyaları sürətləndirə bilər”. 

Məqalədə qeyd olunur ki, neft dolları qaydası 1971-ci ildə Bretton Vuds sisteminin çökməsindən sonra, ABŞ dolların qızıla çevrilməsini dayandırdıqda yaranıb.

Müəllif xatırladır ki, 1974-cü ildə Vaşinqton və Səudiyyə Ərəbistanı fundamental bir razılığa gəliblər: 

“Səudiyyə neftinin ixrac qiymətləri yalnız dollarla müəyyən ediləcək və krallığın artıq neft gəlirləri ABŞ maliyyə bazarlarına, xüsusən də Xəzinədarlıq qiymətli kağızlarına köçürüləcək. Digər neft ixracatçıları da tezliklə bunu izlədilər.

Bu razılaşma güclü maliyyə geribildirim dairəsi yaratdı. Dünyanın ən vacib əmtəəsi olan neft struktur olaraq dollara bağlı oldu. Enerji idxal edən ölkələr valyutaya davamlı qlobal tələbatı ödəmək üçün dollar ehtiyatlarına ehtiyac duyurdular". 

Professor Malik yazır ki, bu arada, neft ixrac edən ölkələr böyük miqdarda dollar artıqlığı topladılar və bu artıqlıqlar ABŞ banklarına və kapital bazarlarına geri axdı.

O qeyd edir ki, nəticələr çox böyük idi: 

"Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, dollar bu gün də qlobal valyuta ehtiyatlarının təxminən 58%-ni təşkil edir, qlobal neft əməliyyatlarının böyük əksəriyyəti isə ABŞ dolları ilə ifadə olunur".

Professor, həmçinin iqtisadi tarixçi Barri Eyçenqrindən də sitat gətirib. O, dolların dominantlığının təkcə Amerikanın iqtisadi gücünə deyil, həm də ABŞ maliyyə bazarlarındakı yüksək likvidliyə və institusional etibara əsaslandığını iddia edir.

Lakin pul sistemləri nadir hallarda təkbaşına yaşayır. Siyasi iqtisadçı Robert Gilpinin iddia etdiyi kimi, beynəlxalq iqtisadi sifarişlər nəticə etibarilə əsas güc strukturlarını əks etdirir: 

“Valyuta dominantlığı adətən geosiyasi liderliyə uyğundur. Britaniya funt- sterlinqi Britaniya İmperiyasının çiçəklənmə dövründə qlobal maliyyənin dayağı idi. Dollar bu rolu ABŞ İkinci Dünya müharibəsindən dünyanın dominant iqtisadi və hərbi gücü kimi çıxdıqdan sonra öz üzərinə götürdü”.

Beləliklə, neft dolları sistemi bir-biri ilə əlaqəli üç sütun üzərində dayanır: Fars körfəzində sabit enerji istehsalı, dollarla ifadə olunan neft ticarətinin dominantlığı və ABŞ-nin regionda dəstəklədiyi daha geniş təhlükəsizlik arxitekturası.

"İranı əhatə edən böyük bir regional müharibə hər üçünü təhdid edir", - deyə müəllif vurğulayır.

Xəzər
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin