Nadir şahdan bu günə: İran Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı üçbucağı

Yaxın Şərqdə güc balansı dəyişir, ittifaqlar dağılır, yeniləri qurulur. Amma bir şey dəyişmir: məzhəb siyasəti hələ də geosiyasətin əsas silahıdır. İran, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı bu silahı fərqli cür istifadə etsələr də, eyni tarixi düyünün içindədirlər. Bu düyünü isə üç yüz il əvvəl bir türk hökümdarı – Nadir şah Əfşar açmağa cəhd etmişdi.

Nadir şah problemi hamıdan daha aydın görürdü: İran–Osmanlı qarşıdurmasının kökündə din yox idi. Kökdə məzhəbin dövlət ideologiyasına çevrilməsi dayanırdı. Ona görə də o, müharibəni qılıncla yox, strukturla bitirmək istədi.

Bu yanaşmanın təsadüfi olmadığını Nadir şahın Osmanlı sultanı I Mahmud-a ünvanladığı məktub açıq şəkildə göstərir. 1730-cu illərin ortalarında yazılmış həmin məktubda Nadir şah Osmanlıya açıq mesaj verirdi: İran–Osmanlı qarşıdurmasının kökündə din yox, məzhəbin siyasətə çevrilməsi dayanır.

Nadir şah Cəfəri məzhəbinin sünni İslamın beşinci hüquqi məktəbi kimi tanınmasını təklif edir və yazırdı ki, bu addım atılarsa, “müsəlman qanı daha məzhəb adı ilə axıdılmayacaq”. Bu, sadəcə dini çağırış deyildi. Bu, İran coğrafiyasını daimi müharibə məkanından çıxarmaq üçün hazırlanmış geosiyasi layihə idi.

Osmanlı bu təklifi qəbul etmədi. Çünki bu tanınma yalnız dini kompromis yox, İslam dünyasında siyasi nüfuzun paylaşılması demək idi. Beləliklə, Nadir şahın layihəsi kağız üzərində qaldı, məzhəb isə Yaxın Şərqin əsas silahlarından biri olaraq qalmağa davam etdi.

İran: məzhəbi gücə çevirmək

Bugünkü İran məhz bu yarımçıq qalan xəttin davamıdır. Teokratik sistem məzhəbi təkcə inanc yox, regional ekspansiya aləti kimi istifadə edir. Livan, İraq, Suriya, Yəmən — hər yerdə eyni mexanizm işləyir: məzhəb üzərindən legitimlik, legitimlik üzərindən təsir.

Bu model Nadir şahın qorxduğu ssenaridir: məzhəb siyasətə çevriləndə dövlət güclənmir, daxildən sərtləşir, xaricdə isə düşmən yaradır.

Səudiyyə Ərəbistanı: məzhəbi qorxu mexanizmi

Səudiyyə Ərəbistanı da məzhəbi dövlət dayağı kimi istifadə edir, amma fərqli formada. Burada məzhəb ekspansiya yox, status-kvonun qorunması üçündür. İran qorxusu Səudiyyə siyasətinin mərkəzində dayanır. Bu qorxu bir tərəfdən Tehranla qarşıdurma yaradır, digər tərəfdən isə Vaşinqton və regional tərəfdaşlarla ittifaqları möhkəmləndirir.

Son illərdə İranla münasibətlərin yumşaldılması isə prinsipial dönüş yox, taktiki fasilədir. Məzhəb hələ də oyundadır.

Türkiyə: Nadir şahın xəttinə ən yaxın model

Bu üçlükdə Türkiyə fərqli yerdə dayanır. Osmanlı dövründə sünni kimlik var idi, amma məzhəb heç vaxt total ideologiyaya çevrilmədi. Cümhuriyyət dövründə isə dövlət məzhəbi açıq şəkildə institusional çərçivəyə saldı.

Bu səbəbdən Türkiyə:

– İranla danışa bilir,

– Səudiyyə ilə əməkdaşlıq edə bilir,

– məzhəbi regional ekspansiyanın əsas alətinə çevirmir.

Bu, birbaşa Nadir şahın arzuladığı xəttə — məzhəbin neytrallaşdırılması ideyasına daha yaxındır.

Nəticə

Nadir şah uduzdu. Amma tarix göstərir ki, haqlı idi.

İran məzhəbi silaha çevirdi və regionu gərginliyə sürüklədi.

Səudiyyə məzhəblə özünü qorumağa çalışdı.

Türkiyə isə bütün ziddiyyətlərinə baxmayaraq, məzhəbi dövlətin yeganə dayağına çevirmədi.

Üç yüz il sonra Yaxın Şərq hələ də Nadir şahın verdiyi sualın içindədir:

Dövlət məzhəbi idarə etməlidir, yoxsa məzhəb dövləti?

Bu sual cavabsız qaldıqca, region nə sülh tapacaq, nə də sabitlik.

Elbəyi HƏSƏNLİ,

Sürix

MİA.AZ