Naxçıvan TRIPP tandemi: yeni regional düzən

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri ilə ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiven Uitkoffun TRIPP barədə məqaləsinin eyni vaxta təsadüf etməsi Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi mənzərə baxımından xüsusi diqqət çəkir.

Bu iki hadisənin əvvəlcədən koordinasiya edildiyini göstərən açıq məlumat olmasa da, onların verdiyi siyasi mesajlar faktiki olaraq bir-birini tamamlayır. Çünki Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisi ilə maneəsiz bağlantının təmin edilməsində əsas coğrafi nöqtədir, TRIPP isə məhz bu problemi yeni siyasi və nəqliyyat modeli əsasında həll etməyi nəzərdə tutur. Bu mənada Naxçıvan səfərinin fonunda Vaşinqtondan TRIPP-in gələcəyi ilə bağlı belə iddialı mesajların səsləndirilməsi təsadüfi zaman uyğunluğundan daha geniş siyasi məna yaradır.

Uitkoffun açıqlamasında diqqətçəkən əsas məqamlardan biri TRIPP-in artıq yalnız Azərbaycanla Ermənistan arasında uzun illər müzakirə edilən kommunikasiya məsələsinin həlli kimi təqdim edilməməsidir. ABŞ rəsmisi bu konsepsiyanı “həllolunmaz görünən mübahisələrin” yaradıcı yanaşma, güc və qarşılıqlı maraqlar əsasında həllinin modeli kimi xarakterizə edir. Bu yanaşma göstərir ki, Vaşinqton TRIPP-i özünün Cənubi Qafqazdakı diplomatik uğurlarından biri kimi beynəlxalq siyasi dövriyyəyə çıxarmağa çalışır. Əgər əvvəllər əsas müzakirə Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında bağlantının hansı hüquqi və təhlükəsizlik rejimi əsasında təmin olunacağı ətrafında gedirdisə, indi məsələ daha böyük geoiqtisadi layihənin tərkib hissəsi kimi təqdim edilir.

Azərbaycan üçün isə məsələnin strateji mahiyyəti dəyişməz qalır: ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında etibarlı və maneəsiz nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması. Belə bir bağlantının reallaşması Naxçıvanın uzun illər mövcud olmuş nəqliyyat məhdudiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə aradan qaldıra, Azərbaycanın vahid iqtisadi məkanını gücləndirə və Türkiyə ilə birbaşa kommunikasiya imkanlarını genişləndirə bilər. Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri də bu baxımdan yalnız daxili sosial-iqtisadi inkişaf gündəliyi ilə məhdudlaşmır. Naxçıvan getdikcə Azərbaycanın regional nəqliyyat və logistika strategiyasının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilir və yeni kommunikasiyaların açılması bu bölgənin iqtisadi çəkisini ciddi şəkildə artıra bilər.

Uitkoffun TRIPP-in gələcəkdə Xəzər dənizi vasitəsilə davam etdirilməsi barədə fikri isə layihənin miqyasını tamamilə başqa səviyyəyə qaldırır. Belə bir perspektiv Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında əsas keçid ölkələrindən biri kimi daha da ön plana çıxara bilər. Xəzərin şərq sahilində yerləşən Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Avropa bazarlarına alternativ çıxışlara marağının artdığı şəraitdə Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhlizin əhəmiyyəti onsuz da yüksəlir. TRIPP-in bu sistemə inteqrasiyası isə Azərbaycan-Naxçıvan-Türkiyə istiqamətini daha böyük Transxəzər nəqliyyat arxitekturasının əlavə və strateji qoluna çevirə bilər. Beləliklə, Naxçıvan lokal eksklav statusundan çıxaraq Avrasiya bağlantılarının mühüm tranzit qovşaqlarından birinə çevrilmək potensialı əldə edir.

Bununla yanaşı, TRIPP-in həyata keçirilməsinin qarşısında siyasi və geosiyasi həssaslıqlar hələ də qalır. Ermənistan layihənin öz suverenliyi və yurisdiksiyası çərçivəsində həyata keçirilməsini ön plana çəkir, İran isə regiondakı sərhədlərin, geosiyasi balansın və mövcud tranzit imkanlarının dəyişməsinə xüsusi həssaslıqla yanaşır. ABŞ-nin Cənubi Qafqaz nəqliyyat sistemində daha fəal rol alması da Tehran və Moskvanın diqqətlə izlədiyi məsələdir. Buna görə layihənin texniki baxımdan həyata keçirilməsi qədər onun hüquqi rejiminin, təhlükəsizlik mexanizmlərinin və regional dövlətlərin maraqlarının uzlaşdırılması da əhəmiyyətlidir. Lakin son proseslər göstərir ki, əvvəllər əsasən siyasi mübahisə predmeti olan kommunikasiya məsələsi tədricən praktiki və geoiqtisadi müstəviyə keçir.

Nəticə etibarilə, Uitkoffun məqaləsi ilə Əliyevin Naxçıvan səfərinin zaman baxımından üst-üstə düşməsi Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin simvolik mənzərəsini yaradır. Əsas məsələ artıq yalnız Azərbaycanla Ermənistan arasında yolun açılması deyil; söhbət Xəzərdən Türkiyəyə, oradan Avropaya uzana biləcək daha geniş bağlantı sisteminin qurulmasından gedir. Uitkoffun TRIPP modelinin hətta Yaxın Şərqdə inkişaf etdirilə biləcəyini bildirməsi Vaşinqtonun bu konsepsiyaya hansı miqyasda yanaşdığını göstərir. Layihə nəzərdə tutulan formada reallaşarsa, ən böyük geosiyasi nəticələrdən biri Azərbaycanın regional tranzit ölkəsindən Avrasiyanın əsas nəqliyyat və logistika qovşaqlarından birinə çevrilməsi, Naxçıvanın isə bu yeni arxitekturada strateji çəkisinin əhəmiyyətli dərəcədə artması ola bilər.

Alim Nəsirov