Ölümcül Nipah virusu haqqında nə bilmək lazımdır

Hindistanın Kalkutta şəhəri yaxınlığında peyvəndi olmayan ölümcül Nipah virusunun yayılması aşkar edilib. Beş yoluxmadan üçü bu həftə baş verib.

Lent.az-ın xarici mediaya istinadla xəbərinə görə, hazırkı yayılma Qərbi Benqalda 2007-ci ildən bəri ilk təsdiqlənmiş hal olması ilə diqqət çəkir. Virusun uzun fasilədən sonra bölgəyə qayıtması epidemioloji nəzarət baxımından narahatlıq doğurur.

Hindistan və Qərbi Benqal hakimiyyəti gücləndirilmiş monitorinq, laboratoriya və sahə testləri də daxil olmaqla sürətli və əhatəli ictimai səhiyyə tədbirləri elan edib. İlk iki yoluxma halı aşkarlandıqdan bəri yeni infeksiya aşkarlanmayıb.

Xüsusilə, Hindistan Səhiyyə Nazirliyi yoluxmuş şəxslərin bütün məlum təmaslarının karantinə alındığını və testdən keçirildiyini bildirib. Xəstələr haqqında təfərrüatlar açıqlanmır, lakin 196 təmas izlənilib və bütün testlər mənfi nəticə verib.

Hindistandan kənarda yoluxma halları qeydə alınmayıb, lakin bir neçə Asiya ölkəsi ehtiyat tədbiri olaraq hava limanlarında sanitar yoxlama tədbirləri tətbiq edib və ya gücləndirib.

İndoneziya və Tailand əsas hava limanlarında yoxlamanı gücləndirib, o cümlədən sağlamlıq bəyannaməsi formalarını doldurub, temperatur yoxlanışı aparıb və gələn sərnişinlərin vizual müşahidəsini həyata keçiriblər.

Myanmanın Səhiyyə Nazirliyi Qərbi Benqala vacib olmayan səyahətlərdən çəkinməyi tövsiyə edib və səyahətçilərə səyahətdən sonrakı 14 gün ərzində əlamətlər inkişaf edərsə, dərhal tibbi yardım almağı tövsiyə edib. Hava limanlarında temperatur yoxlanışı da gücləndirilib.

Dövlət mediasının verdiyi məlumata görə, Vyetnam Səhiyyə Nazirliyi qida təhlükəsizliyi qaydalarına ciddi riayət etməyə çağırıb və yerli hakimiyyət orqanlarına sərhəd keçid məntəqələrində, səhiyyə müəssisələrində və icmalarda monitorinqi gücləndirməyi tapşırıb.

Çin sərhəd bölgələrində xəstəliklərin qarşısının alınması tədbirlərini gücləndirdiyini açıqlayıb. Dövlət mediası səhiyyə orqanlarının risk qiymətləndirmələrinə başladığını, tibb işçiləri üçün təlimləri genişləndirdiyini və monitorinq və test imkanlarını gücləndirdiyini bildirib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı Nipah virusunun yayılma riskini qiymətləndirmək üçün Hindistan səhiyyə orqanları ilə əlaqə saxladığını, lakin hazırda daha da yayılma riskini aşağı qiymətləndirdiyini açıqlayıb.

Nipah virusu nədir və necə ötürülür?

Nipah virusu zoonotikdir, yəni insanlara heyvanlardan ötürülür. Əsas mənbələr meyvə yarasaları və donuzlar, eləcə də onların yoluxmuş toxumaları və ya nəcisləridir. Nipah virusunun itlər, pişiklər, keçilər, atlar və qoyunlar da daxil olmaqla digər heyvanlara da yoluxa biləcəyinə dair dəlillər mövcuddur.

İnsanlar yarasa nəcisi, sidik və ya tüpürcəklə çirklənmiş meyvə və ya meyvə məhsulları (məsələn, çiy və ya qismən fermentləşdirilmiş xurma suyu) kimi qidaları istehlak etməklə yoluxa bilərlər. Virus insanlara ötürüldükdən sonra, yaxın təmas yolu ilə insandan insana yayıla bilər. Bu, Banqladeş və Hindistanda, əksər hallarda xəstələrin ailə üzvləri və baxıcıları arasında qeydə alınıb. Tənəffüs yolları əlamətləri olan insanlar xüsusilə infeksiyanı ötürmə riski altındadırlar.

Nipah virusu nə qədər yoluxucu və təhlükəlidir?

Virus ilk dəfə 1999-cu ildə Malayziya və Sinqapurda donuz fermerləri arasında baş verən böyük bir epidemiya zamanı aşkar edilib. 100-dən çox insan ölüb. Virus donuzlar arasında yüksək yoluxucudur.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, infeksiyadan ölüm nisbəti 40 faizdən 75 faizə qədər dəyişir ki, bu da onu koronavirusdan xeyli təhlükəli edir.

İnsanlarda epiNipah virusu harada geniş yayılıb?demiyalar yalnız Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada, əsasən kənd və yarı kənd yerlərində aşkarlanıb. Əvvəllər epidemiyaların qeydə alındığı ölkələr bunlardır:

• Banqladeş (2001-ci ildən bəri demək olar ki, hər il yoluxma halları qeydə alınıb)

• Hindistan (2018-ci ildən bəri cənubi Kerala ştatında epidemiyalar və Qərbi Benqalda mövcud epidemiya daxil olmaqla)

Malayziya

• Filippinlər

• Sinqapur

Nipah virusuna qarşı immunoglobulin Asiyada, eləcə də Qana və Madaqaskarda yarasalarda aşkar edilsə də, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyadan kənarda insanlar arasında heç bir epidemiya baş verməyib.

Noyabr ayında "İnfeksiya və ictimai səhiyyə" jurnalında dərc olunmuş bir araşdırma, Banqladeşdə epidemiyaların proqnozlaşdırıla bilən mövsümi bir şəkildə - dekabrdan aprelə qədər baş verdiyini müəyyən edib. Bu, ənənəvi içki olan xurma şirəsinin yığılması ilə əlaqələndirilir. Yarasalar tez-tez bu ağaclarda yuva qurur və şirəni tüpürcəkləri ilə çirkləndirirlər.

Nipah virusunun əlamətləri hansılardır?

İnkubasiya dövrü (infeksiyadan əlamətlərin başlanmasına qədər olan müddət) adətən 4 gündən 21 günə qədər dəyişir, baxmayaraq ki, nadir hallarda daha uzun ola bilər.

Xəstəlik adətən qəfil başlayır və qripə bənzəyir. Əsas əlamətlər bunlardır:

• qızdırma

• baş ağrısı

• öskürək

• əzələ ağrıları

• nəfəs almaqda çətinlik

• qusma

Pnevmoniya və digər tənəffüs yolları ağırlaşmaları da inkişaf edə bilər.
Xəstəlik irəlilədikcə, ölümə səbəb ola biləcək beyin ödemi də daxil olmaqla nevroloji əlamətlər görünə bilər.

Ən ciddi ağırlaşma ensefalit (beynin iltihabı) və ya meningitdir ki, bu da adətən xəstəliyin başlanğıcından 3-21 gün sonra inkişaf edir. Bu, Nipah infeksiyasının xarakterik xüsusiyyətidir və çox yüksək ölüm nisbəti ilə əlaqələndirilir. Bəzi sağ qalanlar davamlı qıcolmalar və şəxsiyyət dəyişiklikləri də daxil olmaqla uzunmüddətli nevroloji nəticələrlə qarşılaşırlar. Nadir hallarda, virus ilkin infeksiyadan aylar və ya hətta illər sonra "yenidən aktivləşə" bilər.

Nipah virusu necə müalicə olunur?

Hazırda Nipah virusu üçün lisenziyalı müalicə və ya peyvənd yoxdur. Müalicə əsasən dəstəkləyici xarakter daşıyır və yüksək keyfiyyətli, intensiv tibbi yardım tələb edir.
2018-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2018-ci ildə Nipah virusunu təcili tədqiqat və qoruyucu vasitələrin inkişafını tələb edən prioritet patogenlər siyahısına daxil edib.

Testlərin müxtəlif mərhələlərində, eləcə də monoklonal antitellərin inkişafında perspektivli peyvəndlər var.

Xüsusi bir müalicə olmadığı üçün əsas diqqət profilaktikaya yönəlib. 

ÜST tövsiyə edir:

• Yarasaların xurma şirəsinin toplandığı yerlərə girişini məhdudlaşdırın

• Toplanan şirəni istehlakdan əvvəl qaynadın

• Donuz fermaları qurarkən yarasaların yaşayış yerinin yaxınlığını nəzərə alın

Nipah virusunun yayılmasının qarşısını necə almaq olar?

Endemik ərazilərə səyahət edənlərə tövsiyə olunur:

• Yarasalar, onların yaşayış yerləri və xəstə heyvanlarla təmasdan çəkinin.

• Çiy və ya qismən fermentləşdirilmiş xurma şirəsini istehlak etməyin (içirsinizsə, yalnız qaynadıqdan sonra)

• Meyvələri təmiz su ilə yaxşıca yuyun və qabığını soyun; yerdə tapılan və ya heyvanlar tərəfindən qismən yeyilən meyvələri yeməyin.

• Xəstə heyvanlarla işləyərkən və kəsim zamanı qoruyucu geyim və əlcəklərdən istifadə edin.

• Xüsusilə xəstə insanlara qulluq etdikdən sonra əl gigiyenasına riayət edin.

• Qan və bədən mayeləri ilə təmas da daxil olmaqla, yoluxmuş insanlarla yaxın, qorunmayan təmasdan çəkinin.

Səhiyyə müəssisələrində təmasdan, damcı və hava yolu ilə ötürülmədən qorunma da daxil olmaqla, ciddi infeksiya nəzarəti tədbirləri tələb olunur.

Narahatlığınız varsa, nə etməlisiniz?

Standart tədbirlərə əməl olunarsa, endemik ölkələrə səfər edən turistlər üçün risk çox aşağıdır. Xurma şirəsini toplamaq və içmək kimi yerli ənənəyə qatılan insanlar üçün bu risk daha yüksək ola bilər.

Endemik bölgədə olarkən əlamətlər inkişaf edərsə, dərhal həkimə müraciət edin.