Oman danışıqları: ABŞ İranın könlünü ala biləcəkmi?

ABŞ prezidenti Donald Trampın İranın Ali lideri Ayətullah Xamnəiyə şəxsi müraciəti (açıq şəkildə hərtərəfli müharibə ilə hədələsə də) indi öz bəhrəsini verə bilər.
Keçmiş prezident Co Baydenin 2021-ci ildə qısa bir cəhdindən sonra ilk dəfə olaraq, ABŞ və İran tez bir zamanda "birbaşa" ola biləcək "dolayı" danışıqlarda iştirak edəcəklər.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Middle East Eye” yazıb.
Britaniya nəşrinin təhlilində qeyd olunur:
İranın xarici işlər naziri Seyid Abbas Əraqçi Omanda Trampın Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoffla görüşüb.
Əraqçinin iştirakı çox yüksək səviyyəlidir və buna görə də “birbaşa” hesab olunur, lakin iranlılar bu termini işlətməkdən imtina ediblər.
Uitkoff Trampın dünyanın ən böyük böhranları üzrə şəxsi elçisi ola bilər (Vaşinqtonda onu “hər şeyin elçisi” adlandırırlar), lakin o, administrasiya səviyyəsində rəsmi deyil.
Oman, Ərəbistan körfəzində sakit diplomatiya tətbiq edən və Qərb gücləri üçün həssas danışıqları asanlaşdıran, əsasən neytral ölkədir.
İran daha əvvəl Tramp administrasiyasının tətbiq etdiyi “maksimum təzyiq” kampaniyası altında heç bir danışıqlar aparmayacağını bildirmişdi. Həqiqətən də, administrasiya İrana bağlı demək olar ki, hər həftə yeni sanksiyalar tətbiq edir.
Lakin Tramp “maksimum təzyiq” memorandumunu imzalamaqda tərəddüd etdiyini və üzərində öz adı olan müqaviləni imzalamaq istədiyini bildirib.
Digər tərəfdən, iranlıların “qarşılıqlı faydalı sövdələşmə əldə etmək fürsəti var”, - deyə Milli İran Amerika Şurasının (NIAC) siyasət direktoru Rayan Kostello “Middle East Eye”-a bildirib.
O deyib: "İran, məncə, illər boyu heç nə ilə təhdid edilməyəcəyinə işarə edib. Ancaq Trampın birinci dönəmi dövründə baş verənlərin məcmusuna nəzər salın, İranın əslində, oynamaq üçün o qədər də çox kartı yox idi və İran iqtisadiyyatı çox zərər çəkdi. Ona görə də İran yəqin ki, bacardığı qədər çoxlu variantı qorumağa çalışır”.

Tramp dəfələrlə yeganə tələbinin İranın heç vaxt nüvə silahı əldə etməməsi olduğunu desə də, onun mətbuat katibi Karolin Levitt jurnalistlərə deyib ki, “bütün variantlar masadadır”.
O qeyd edib: “Prezident Trampın tələbi ilə razılaşa bilərsiniz, yoxsa əksi cəhənnəm olacaq".
Uzunmüddətli nəticələr
Tramp administrasiyası danışıqlara üstünlük verdiklərini vurğulayarkən, açıq şəkildə hərbi variantı masadan kənara qoymadığına diqqət yetirdib.
Corc Vaşinqton Universitetində İranın nüvə proqramı üzrə ekspert Sina Azodi virtual müzakirə panelində deyib:
"Əgər sual ABŞ İranın nüvə obyektlərini bombalaya biləcəyidirsə, bəli, bunu edə bilər. Amma şahmat oyununda qarşı tərəf də həmişə gediş növbəsinə sahibdir. Beləliklə, iranlılar həmişə malik olduqları şeyi bərpa edə bilərlər. Onların institusional bilikləri var, hər şeyi yenidən qurmaq üçün sənaye imkanları".
Uitkoff İranın nüvə proqramını “yoxlama” tədbirləri haqqında daha çox danışıb. İran hazırda uranı 60 faiz həddinə qədər zənginləşdirir, bu, silah yaratmaq üçün yetərli deyil.
Tehran belə bir mövqedə olduğu üçün onun tələblər siyahısı olacaq. Bunlardan da başlıcası son illərdə neft ixracı üçün xaricdəki məhdud aktivlərinə çıxışdır. ABŞ ona dondurulmuş vəsaitlər üzərində nəzarəti verə bilər.
İran, ABŞ da daxil olmaqla, Qərb hökumətləri ilə ticarət aparmaq istəyəcək ki, bu da Tramp üçün məqbul variantdır. Hər hansı bu cür əməliyyatlar hazırda ABŞ-nın neft və maliyyə sektorlarına tətbiq etdiyi sanksiyalarla bloklanır.
NIAC qeyd edib ki, "heç bir ABŞ vergi ödəyicisinin pulu düşünülə bilən ssenari üzrə İrana göndərilməyəcək".
“Trilyon dollarlıq fürsət”
Trampın Şənbə günü danışıqlarla bağlı sürpriz açıqlamasından üç gün sonra İranın xarici işlər naziri “The Washington Post” qəzetinə Tramp administrasiyası dövründə xarici siyasətin əsasını təşkil edən rəy məqaləsi yazıb.
"Vaşinqtonda çoxları İranı iqtisadi baxımdan qapalı ölkə kimi təqdim edirlər. Həqiqət budur ki, dünyanın hər yerindən biznesləri qəbul etməyə açığıq, - deyə Əraqçi yazıb. - Amerika müəssisələrini iqtisadiyyatımıza girişlə trilyon dollarlıq imkandan uzaqlaşdıran İran deyil, ABŞ administrasiyaları və Konqresin maneələridir”.
“İranda ticarət və investisiya imkanlarının misilsiz olduğunu söyləmək kiçik ifadədir”, - deyə o əlavə edib.
Əraqçi Trampın dilində danışırdı və milyarder daşınmaz əmlak maqnatı da bunu keçmişdə gizlətməyib.
9 il əvvəl, ilk prezidentliyə namizədliyi üçün o, seçki kampaniyası zamanı Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) adlanan, 2015-ci ilin İran nüvə sazişindən sonra Obamanı qınayıb. Məhz İrana ABŞ şirkətləri ilə iş aparmağa, daha dəqiqi, ABŞ silahlarını almağa imkan verəcək əsas sanksiyaları ləğv etmədiyinə görə.
JCPOA ikinci dərəcəli sanksiyaların aradan qaldırılması müqabilində İranın nüvə proqramına əhəmiyyətli məhdudiyyətləri ləğv edib və bu, İrana qlobal neft ixracını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa imkan verib.
“Tramp deyirdi ki, saziş Avropa, Rusiya və Çin şirkətlərinə İrana girib pul qazana bilmək imkanı verib, lakin Amerika şirkətləri kənarda qalıb, - “Quincy” Məsul Dövlətçilik İnstitutunun icraçı vitse-prezidenti Trita Parsi panel müzakirəsində deyib. - JCPOA Tehrana ABŞ istehsalı olan 80 “Boeing” təyyarəsi alma imkanı verdi. Lakin ovaxtkı prezident Barak Obama "sövdələşmədən iqtisadi məqsədlər üçün istifadə etmək cəhdində ittiham olunmaq istəmədi. Əlbəttə ki, o zaman İran mühafizəkarlarının arasında sərt qırmızı xətləri vardı, onlar Amerikanın İran bazarına daxil olmasının İran daxilində də Amerikanın təsirinə səbəb olacağından və nəticədə onların öz nəzarətini pozacağından qorxurdular".
İndi isə Xamnəinin yaşıl işığı ilə İran ən azı məhdud investisiyalara açıq görünür.
Y. QACAR