Pilləkəni divara söykəmək

Tanınmış amerikalı yazıçı və düşüncə adamı Stiven R. Kovi özünün məşhur “Yüksək Effektivli İnsanların 7 Vərdişi” (ing. Stephen R. Covey, The 7 Habits of Highly Effective People, 1989) kitabında sadə, amma sarsıdıcı bir metafor işlədir:

“Pilləkəni tez-tez çıxırsan, amma yuxarı çıxanda görürsən ki, pilləkən səhv divara söykənib”.

Yəni, insan həyatda nə qədər çox çalışsa da əgər hədəfi yanlışdırsa bütün zəhməti boşa gedir.

Bu cümlə ilk baxışda şəxsi inkişaf kitablarının klassik nəsihətlərindən biri kimi görünə bilər. Amma əslində burada daha sərt və daha narahatedici bir həqiqət gizlidir: həyatın ən böyük faciəsi yavaş getmək deyil, yanlış istiqamətdə sürətlə getməkdir.

Biz çox vaxt məhsuldarlığı uğurla səhv salırıq. Daha çox işləmək, daha sürətli hərəkət etmək, daha çox nəticə çıxarmaq… bütün bunlar zahirən irəliləyiş kimi görünür. Lakin istiqamət səhvdirsə, sürət yalnız yanılmanı dərinləşdirir. Bu, hərəkətin özünün məqsədə çevrildiyi, lakin məqsədin unudulduğu vəziyyətdir.

Məhz burada effektivlik ilə məhsuldarlıq arasındakı fərq ortaya çıxır. Məhsuldarlıq pilləkəni nə qədər sürətlə çıxdığımızdır. Effektivlik isə o pilləkənin hansı divara söykəndiyidir.

Bu fərq yalnız fərdi həyatın deyil, bütövlükdə insan fəaliyyətinin mərkəzində dayanır. İdarəçilik və liderlik arasındakı ayrım da buradan keçir. İdarəçilər sistemi daha səmərəli işlətməyə çalışırlar: pilləkəni necə daha tez çıxmaq olar? Liderlər isə daha fundamental sual verirlər: bu pilləkən ümumiyyətlə doğru divaradadırmı?

Avstriya əsilli amerikalı alim, iqtisadçı, 20-ci əsrin ən nüfuzlu idarəetmə nəzəriyyəçilərindən biri Piter Drakerin bu sözünü xatırlayaq: "Heç bir faydası olmayan bir işi yüksək məhsuldarlıqla görməkdən daha mənasız bir şey ola bilməz".

Gündəlik həyat bu metaforun saysız-hesabsız təcəssümləri ilə doludur. İnsan illərlə karyera pillələrini qalxır və bir gün dayanıb özünə sual verir: mən doğrudan da olmaq istədiyim yerdəyəmmi? Bir biznes mükəmməl məhsul yaradır, amma bazarın buna ehtiyacı olmadığını gec başa düşür. Bəziləri isə maddi rifahın zirvəsinə çatanda anlayır ki, bu yol boyunca itirdikləri daha dəyərliyimiş məgərsə.

Bu vəziyyətlərin hamısında ortaq bir səhv var: “divar yoxlaması”nın unudulması.

Kovi bunun üçün sadə, amma çətin bir prinsip təklif edirdi: sona fokuslanaraq başlamaq. Yəni hərəkətə başlamazdan əvvəl istiqaməti aydınlaşdırmaq. “Bu yol məni hara aparır? Bu zirvə mənim zirvəmdir, yoxsa başqasının?” deyə insan özünə sual etməlidir.

Ən çətin qərar isə bəzən irəli getmək deyil, dayanmaqdır. Daha da çətini geri qayıtmaqdır. İnsan yüksəldikcə, sərf etdiyi zəhmət artdıqca, səhv istiqaməti qəbul etmək daha ağrılı olur. Amma həqiqət dəyişmir: pilləkən səhv divara söykənibsə, nə qədər yuxarıda olmağının heç bir əhəmiyyəti yoxdur.

Hətta bəlkə də həyatın ən böyük cəsarəti məhz budur: zirvəyə yaxınlaşdığın anda dayanmaq, aşağı enmək və pilləkəni başqa divara söykəmək.

Çünki bəzən itirilmiş vaxt deyil, yanlış istiqamət insanı tükəndirir. Və bəzən doğru qərar daha sürətli getmək yox, doğru divarı tapmaqdır. Əgər pilləkənin səhv divarda olduğunu hiss edirsinizsə, nə qədər yuxarı qalxmağınızdan asılı olmayaraq, aşağı düşüb pilləkənin yerini dəyişmək ən cəsarətli və doğru addımdır.