Problem qiymətdə deyil, işin təşkilindədir

Pərviz Heydərov yazır...

Tarif Şurasının ölkədə elektrik enerjisi, təbii qaz və əhaliyə göstərilən istilik xidməti üzrə qiymətlərə bu ilin yanvarın 2-dən etibarən etdiyi məlum dəyişikliklərdən sonra suya dair də fərqli qiymət siyasətinin yürüdüləcəyi haqda fikirlərin səslənməsi əhalidə narahatlıq doğurub.

Söhbət Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin (ADSEA) İri Şəhərlərin Birləşmiş Su Təchizatı Xidmətinin İdarə Heyətinin sədrinin müşaviri Aydın Abbasovun bu günlərdə jurnalistlərə verdiyi açıqlamadan gedir.

"Hazırda Azərbaycanda su tarifləri Xidmətin faktiki xərclərini tam qarşılamır. Belə ki, 1 kubmetr suyun istehlakçıya çatdırılması 1 manat 91 qəpiyə başa gəlsə də, mövcud tarif 70 qəpik təşkil edir. Bu da su təchizatı sahəsində sürətli inkişafı çətinləşdirir. Bu səbəbdən tarif sisteminin diferensiallaşdırılması məsələsi gündəmə gələ bilər", - deyə, A.Abbasov qeyd edib.

Doğrudur, adıçəkilən şəxs onu da əlavə edib ki, hazırda bu istiqamətdə konkret təkliflər müzakirə olunmur.

Diqqət yetirin, A.Abbasov qeyd edir ki, 1 kubmetr su 1 manat 91 qəpiyə başa gəlsə də, mövcud tarif 70 qəpik təşkil edir. Bu da su təchizatı sahəsində sürətli inkişafı çətinləşdirir.

Məsələ bundadır ki, kommunal xidmətlər üzrə bütün cavabdeh qurumlar tarifləri qaldırmaq təklifi ilə çıxış edəndə həmişə məhz bu bəhanəni gətirirlər. Yəni, müvafiq xidmət üzrə xərclərimiz yüksəkdir, qiymət isə aşağıdır və sair...

Bu, düzgün əsaslandır?

Xeyr. Sual olunur, niyə?

Cavabdeh qurumlar tərəfindən hər dəfə ictimaiyyətə açıqlanan bu cür izahatlar müəyyən mənada əsaslı olsa da tam mənada həqiqəti əks etdirmir və etdirə də bilməz. Əsası ona görə var ki, kommunal xidmətlər üzrə bir sıra sahələrdə işlər düzgün qurulmadığından xərclər həqiqətən yüksəkdir.

Lakin xərclərə dair söylənilən rəqəmlərin hansı formada və nəyə əsasən hesablandığı - necə müəyyən edildiyi bəlli deyil.

Ona görə də bu cür açıqlamalara münasibətdə konkret fikir bildirmək və izahat vermək çətin olur. Çünki, problemin kökü əslində təminat və təchizat ilə bağlı strukturlar üzrə işin və xidmətin düzgün təşkil olunmamasındadır. Su sahəsində də belədir, elektrik enerjisi, təbii qaz, ictimai nəqliyyat və sair sahələrdə də.

Yəni, idarəetmə düzgün təşkil olunmayıb və bir çox işlər səmərəli həyata keçirilmir - ciddi struktur böhranı hökm sürür. Başqa sözlə, ardıcıllıq yoxdur, funksional təsnifat düzgün qurulmayıb. Ona görə də xərclər şişir və əldə olunan qazanc çıxarı ödəmir. Yük də, dövlətin üzərinə düşür.

Yeri gəlmişkən, yuxarıda adıçəkilən bütün sahələr üzrə yığım, əhali tərəfindən ödənişlərin yerinə yetirilməsi həcmi və proseduru real olaraq qənaətbəxş və yüksək səviyyədədir. Yəni, heç bir qurum qeyd edə bilməz ki, faktiki göstərdiyi xidmətə görə istehlakçılardan pulunu ala və yığımı təmin edə bilmir. Bu, əvvəlki dövrlərə - 1990-2000-ci illərin əvvəllərinə aid məsələ və yaxud problem idi.

İndi hər şey elektronlaşdırılıb, rəqəmsallaşdırılıb, avtomatlaşdırılıb. Smart-kart sistemi tətbiq edilib. Bundan başqa, digər texnoloji vasitələr mövcuddur - istehlakçı ödənişi yerinə yetirmədikdə xidmət avtomatik olaraq dayandırılır.

Sözügedən qurumların 15-20 il bundan əvvəl ən böyük bəhanələri ondan ibarət idi ki, əhali - abonentlər ödənişi lazımi səviyyədə yerinə yetimədiklərindən yığımı təmin etmək mümkün deyil. İndi isə bu arqument daha işə keçmədiyindən əsas bəhanələri xərclərin çox, tariflərinsə aşağı olması sayılır.

Çünki etiraf edə bilmirlər ki, xidmət mexanizmi və səviyyəsi düzgün təşkil olunmayıb. Hansı ki, problemin kökü əslində məhz bundadır.

Bəs, çıxış yolu nədir? Bu vəziyyəti necə aradan qaldırmaq olar?

Eyni mövzuda ötən şərhlərimin birində yazmışdım ki, Tarif Şurası tərəfindən hər dəfə qiymət artımı siyasəti və davranışı ilə kommunal xidmətlər üzrə keyfiyyəti yaxşılaşdırmaq mümkün deyil. Başqa sözlə, qəpiklərlə artım sayəsində bu sahədə heç bir irəliləyiş əldə etmək olmaz.

Hələ nəzərə almalıyıq ki, Tarif Şurası hər dəfə xüsusən, kommunal xidmətlər üzrə qiymətlərə dəyişikliklər etdikdə, bir çoxları bunu narazılıqla qarşılayır. Halbuki qeyd olunan addım, ən tezi 4-5 ildən bir edilir. Bundan tez tarif dəyişikliyi edilmir.

Qeyd olunan sektora investisiya lazımdır. Bundan ötrü isə kommunal xidmət göstərən sahələrdə islahatlar aparılmalı və idarəetməni təkmilləşdirmək üçün bu sahələr özəlləşdirməyə çıxarılmalı, hərrac yolu ilə yerli və xarici sahibkarlara satılmalıdır. Başqa sözlə, dövlət və hökumət qeyd olunan sahələri idarə etməkdən yaxasını qutarmalıdır.

Təəssüf ki, hökumət buna getmir.

Bəli, sözügedən sahələr təbii inhisar sahələridir və bunları xüsusi mülkiyyətə vermək olmaz. Ancaq istehsal və ya hasilat ilə çatdırılma və yaxud paylayıcı sahələri ayırmaq lazımdır. Bunlar başqa-başqa yanaşma, idarəetmə mexanizmi tələb edən sahələr və sektorlardır. Odur ki, bunları bir-birindən ayrılmalı və xidməti həyata keçirən strukturlar təcili şəkildə satılmalıdır. Nəticədə aydın olacaq ki, problem də məsələn, suyun qiymətində deyil, işin təşkilindəymiş.