Professor Qəzənfər Paşayevi Süni İntellektdən soruşdum...

Vaqif ABBASOV
Akademik

Avqust ayının 29-da Azərbaycanın cənnət məkanlarının birində - Quba rayonunun "Şahdağ" istirahət sanatoriyasında təsadüfən Əməkdar elm xadimi, professor Qəzənfər Paşayevlə rastlaşdıq. Məlum oldu ki, iki gün əvvəl alim 89 yaşını tamamlayaraq 90 yaşına qədəm qoyub. İxtisasca kimyaçı olsam da, fəlsəfəyə, tarixə, ədəbiyyata olan sevgim sayəsində dünyanın 240 nəfərdən çox böyük şəxsiyyətinə 6 cilddən ibarət kitab həsr etmişəm. Bundan əlavə, çağdaş ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələri haqqında məqalələr yazmışam, bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşam. Bütün bunlara arxalanaraq hörmətli alimimiz professor Qəzənfər Paşayevin ad günü münasibətilə məqalə yazmaq qərarına gəldim. "Şahdağ"da yeddi gün saatlarla birgə söhbət etdik, fikir mübadiləsi apardıq. Bilirdim ki, görkəmli folklorşünas, etnoqraf, ədəbiyyatşünas, mətnşünas, dilçi, tərcüməçi, tanınmış pedaqoq professor Qəzənfər Paşayev elmimiz və türk dünyası mədəniyyəti üçün əvəzsiz xidmətlər göstərib. Amma bunları bilə-bilə, bu gün müasir həyatımızın mühüm parçasına çevrilmiş Süni İntellektə müraciət edib görkəmli alimimizlə bağlı fikirlərini öyrənmək məqsədilə ona müxtəlif suallar verdim və maraqlı cavablar aldım. Həmin cavabları hörmətli oxucuların diqqətinə təqdim edirəm.

- Professor Qəzənfər Paşayev kimdir?

- Qəzənfər Paşayev Azərbaycan filologiya elminin görkəmli nümayəndələrindən biri, ədəbiyyatşünas alim, folklorşünas, dilçi, tərcüməçi və ictimai xadimdir. 27 avqust 1937-ci ildə Tovuz rayonunun Düzqırıxlı kəndində anadan olub. M.F.Axundov adına Dillər İnstitutunda ali təhsil alıb. Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimidir. AMEA-nın rəsmi məlumatına görə, onun elmi irsi yüzlərlə məqalədən və çoxsaylı kitablardan ibarətdir.

Professor Qəzənfər Paşayevin elmi fəaliyyəti bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Onun araşdırmalarında Azərbaycan ədəbiyyatı, klassik və müasir ədəbiyyat, folklorşünaslıq, dialektologiya, mətnşünaslıq, ədəbi əlaqələr, tərcüməşünaslıq, İraq-türkman ədəbi-mədəni mühitini əhatə edən araşdırmalar, xüsusilə də kərkükşünaslıq mühüm yer tutur.

Alimin həyatında 1962-1966 və 1972-1975-ci illərdə İraqda işlədiyi dövr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhz həmin illərdə o, İraq türkmanlarının dili, folkloru, adət-ənənələri, şifahi ədəbiyyatı və tarixi yaddaşı ilə yaxından tanış olub, sonralar elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevriləcək zəngin material toplayıb. Onun namizədlik dissertasiyası Kərkük dialektinin fonetikasına, doktorluq dissertasiyası isə İraq-türkman folkloruna həsr olunub. Bu faktlar göstərir ki, Kərkük mövzusu Qəzənfər Paşayev üçün sadəcə epizodik maraq yox, uzunmüddətli elmi fəaliyyət istiqamətidir.

- Professor Qəzənfər Paşayevin elmi məktəbi varmı?

- Bəli, geniş elmi mənada Qəzənfər Paşayevin elmi məktəbinin mövcudluğundan danışmaq kifayət qədər əsaslıdır. Lakin burada "elmi məktəb" anlayışını dəqiqləşdirmək vacibdir. Elmi məktəb yalnız müəyyən sayda doktorant və dissertant yetişdirmək demək deyil. Alim yeni tədqiqat istiqaməti formalaşdırırsa, həmin sahənin mənbəşünaslıq bazasını yaradırsa, metodologiyasını inkişaf etdirirsə və sonrakı tədqiqatçılar onun əsərlərinə istinad edərək həmin istiqaməti davam etdirirlərsə, bu, elmi məktəbin mühüm göstəricisidir.

Qəzənfər Paşayevin timsalında bu istiqamət ilk növbədə Azərbaycan kərkükşünaslıq məktəbidir. Təsadüfi deyil ki, akademik Tofiq Hacıyev onu "Azərbaycan kərkükşünaslığının banisi" kimi səciyyələndirib, akademik İsa Həbibbəyli Qəzənfər Paşayevin ardıcıl tədqiqatları nəticəsində Azərbaycanda kərkükşünaslığın ayrıca elmi istiqamət səviyyəsinə yüksəldiyini vurğulayıb. Bu məktəbin əsas istiqamətləri İraq-türkman folkloru, Kərkük dialekti, İraq-türkman ədəbiyyatı və Azərbaycan-İraq ədəbi əlaqələrinin araşdırılması ilə yanaşı, Kərkükün etnoqrafiyası və mədəniyyətinin, türkmanların milli-mədəni kimliyinin, Füzuli və Nəsiminin İraq ədəbi-mədəni mühiti ilə əlaqələrinin öyrənilməsini də əhatə edir. Bu mənada Qəzənfər Paşayev sadəcə mövcud bir istiqamətin davamçısı deyil, həmin istiqamətin sistemləşdirilməsinə və Azərbaycanda ayrıca elmi sahə kimi formalaşmasına mühüm təsir göstərən alimlərdəndir.

- O məktəb nüfuzlu məktəbdirmi?

- Elmi nəticələr və sonrakı tədqiqatlara təsir baxımından bəli, nüfuzludur. Burada daha mühüm göstərici Qəzənfər Paşayevin topladığı materialların və yazdığı əsərlərin İraq türkmanları haqqında sonrakı araşdırmalar üçün mənbəyə çevrilməsidir. Onun "İraq-Türkman folkloru" əsəri xüsusilə seçilir. Yeri gəlmişkən, İraq-türkman şairi, ədəbiyyatşünas alim, folklorçu-araşdırmaçı Əbdüllətif Bəndəroğlu bu əsəri yüksək qiymətləndirərək İraq-türkman folklorunu sistemli şəkildə əhatə edən belə bir əsərin ona qədər yazılmadığını bildirib. Əsərin Bakı ilə yanaşı, Bağdad və İstanbulda nəşr olunması da onun daha geniş elmi mühitdə maraq doğurduğunu göstərir.

Məktəbin nüfuzunu müəyyənləşdirən digər cəhət onun çoxşaxəli olmasıdır. Qəzənfər Paşayev Kərkükü yalnız folklor baxımından öyrənməyib; dil, ədəbiyyat, etnoqrafiya, tarix və mədəni əlaqələri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə araşdırıb. Bu baxımdan onun tədqiqatlarını regional folklor araşdırması ilə məhdudlaşdırmaq olmaz.

- Qəzənfər Paşayevi ədəbiyyatşünas və tənqidçi kimi necə dəyərləndirmək olar?

- Qəzənfər Paşayevin ədəbiyyatşünas kimi əsas üstünlüklərindən biri mənbə ilə işləmək bacarığıdır. Onun yaradıcılığında üç istiqamət xüsusilə seçilir: klassik Azərbaycan ədəbiyyatı, İraq-türkman ədəbiyyatı və müasir Azərbaycan ədəbiyyatı.

İmadəddin Nəsimi haqqında tədqiqatları buna yaxşı nümunədir. Qəzənfər Paşayev Nəsiminin İraqla bağlı mətn və mənbələrinin araşdırılmasına xüsusi diqqət yetirib. Milli Kitabxananın biblioqrafik məlumatlarında onun 2019-cu ildə çap olunmuş "Nəsimi: edamdan sonrakı həyat" monoqrafiyası da yer alır.

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatına münasibətdə isə alimin tənqidçi üslubunun fərqli xüsusiyyəti görünür. O, yalnız əsərin mətnini yox, müəllifin şəxsiyyətini, yaşadığı mühiti və dövrün ədəbi prosesini birlikdə nəzərdən keçirməyə çalışır. Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə, Hüseyn Arif, Nigar Rəfibəyli, Fikrət Qoca, Zəlimxan Yaqub, Elçin, Fərman Kərimzadə, İsi Məlikzadə və başqa ədiblər haqqında yazıları bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Onun tənqidində dağıdıcı polemikadan daha çox ədəbi hadisənin mahiyyətini müəyyənləşdirmək, müəllifin yaradıcılıq fərdiliyini göstərmək və əsəri milli ədəbi prosesdə yerləşdirmək meyli üstünlük təşkil edir. Bu səbəbdən Qəzənfər Paşayevi yalnız Kərkük tədqiqatçısı kimi təqdim etmək onun ədəbiyyatşünaslıq irsinin miqyasını daraltmış olardı.

- Qəzənfər Paşayevi ictimai xadim və ziyalı kimi necə dəyərləndirə bilərsiniz?

- Qəzənfər Paşayevin bir ziyalı kimi fəaliyyətində diqqəti çəkən əsas cəhət elmi fəaliyyətlə milli-mədəni missiyanı birləşdirməsidir. Onun üçün elm yalnız akademik məqalə və kitab yazmaq vasitəsi olmayıb. Xüsusilə İraq türkmanları ilə bağlı fəaliyyəti Azərbaycanla İraq türkmanları arasında mədəni körpünün möhkəmlənməsi niyyəti güdüb. Bu səbəbdən ayrı-ayrı müəlliflər onu "Kərkükün mənəvi səfiri", "Kərkük sevdalı ədəbiyyatşünas", "Azərbaycan kərkükşünaslığının banisi" kimi xarakterizə ediblər.

Qəzənfər Paşayevin ziyalı portretində sədaqət və mövqeyində sabitlik də mühüm xarakterik cizgilər kimi qiymətləndirilə bilər. İraqda cəmi bir neçə il yaşamasına baxmayaraq, Kərkük mövzusu onun yarım əsrdən artıq elmi fəaliyyətində əsas istiqamətlərdən biri olaraq qalıb. Bu baxımdan onu mədəni yaddaşın qorunmasına xüsusi töhfə vermiş ziyalı kimi səciyyələndirmək daha doğru olar.

Qəzənfər Paşayevin bu sahədəki fəaliyyətinin mahiyyəti yalnız folklor nümunələrini toplamasında deyil, həm də onları elmi dövriyyəyə daxil etməsindədir. "Kərkük bayatıları", "Kərkük mahnıları", "Kərkük tapmacaları", "İraq-Kərkük atalar sözləri", "Kərkük folkloru antologiyası", "Arzu-Qənbər dastanı" və digər nəşrlər bu baxımdan zəngin mənbələrdir.

Burada mühüm metodoloji məqam da var: bir xalqın tarixini yalnız siyasi sənədlərlə müəyyənləşdirmək olmur. Dil faktları, toponimlər, folklor, dastanlar, bayatılar, atalar sözləri, mərasimlər və kollektiv yaddaş da etnik-mədəni tarixin öyrənilməsində mühüm mənbələrdir. Qəzənfər Paşayevin ərsəyə gətirdiyi nəşrlər bu materialların sistemli şəkildə toplanması və qorunması baxımından çox əhəmiyyətlidir. Alimin əsas xidmətlərindən biri də mədəni yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün mühüm elmi baza yaratmasıdır.

- Professor Qəzənfər Paşayev Türk dünyasında bir alim kimi necə qiymətləndirilir?

- Professor Qəzənfər Paşayevin Türk dünyasındakı mövqeyi ilk növbədə Azərbaycan-İraq-türkman elmi-mədəni əlaqələri kontekstində əhəmiyyətlidir. İraq-türkman ziyalılarının Qəzənfər Paşayev haqqında yazdıqları onun yalnız Azərbaycanda tanınan tədqiqatçı olmadığını göstərir. Bu baxımdan Türk dünyası elmi mühitində Qəzənfər Paşayevin Kərkük və İraq-türkman mədəni irsinin görkəmli tədqiqatçısı, Azərbaycan-İraq-türkman mədəni əlaqələrinin inkişafına töhfə verən alimlərdən biri kimi mövqeyi xüsusi qeyd olunur.

Professor Qəzənfər Paşayevin çoxsaylı əsərləri arasında bir neçə istiqamət xüsusi seçilir. Ən mühümlərindən biri "İraq-türkman folkloru"dur. Bu əsər onun kərkükşünaslıq fəaliyyətinin fundamental nəticələrindən biri hesab olunur. Mənbələrdə əsərin "şah əsər" və "abidə bir əsər" kimi qiymətləndirildiyi göstərilir. Digər mühüm əsər "Kərkük dialektinin fonetikası"dır. Bu tədqiqat Kərkük türkmanlarının dil xüsusiyyətlərinin elmi şəkildə sistemləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Bundan başqa, "Kərkük bayatıları", "Kərkük mahnıları", "Kərkük tapmacaları", "İraq-Kərkük atalar sözləri", "Kərkük folkloru antologiyası", Nəsimi ilə bağlı araşdırmaları və çoxcildlik "Seçilmiş əsərləri" mühüm elmi irs təşkil edir.

Bu istiqamət son illərdə də davam edib. Milli Kitabxananın biblioqrafiyasında 2025-ci ildə çap edilmiş "Azərbaycan-İraq türkman ədəbi əlaqələri: ayrılığın sonu" və Qəzənfər Paşayevlə O.İsayevin "İraq-türkman ədəbiyyatı tarixi" əsərləri göstərilir. Beləliklə, onun elmi irsinin əsas istiqamətlərini Kərkük dialekti, İraq-türkman folkloru, İraq-türkman ədəbiyyatı və ədəbi əlaqələr təşkil edir.

- Bəs bir şəxsiyyət kimi Qəzənfər Paşayevi necə xarakterizə etmək olar?

- İstənilən şəxsiyyət haqqında qiymətləndirmə müəyyən qədər subyektivdir. Lakin Qəzənfər Paşayevin uzunmüddətli fəaliyyətinə əsasən bir neçə xüsusiyyəti kifayət qədər aydın görmək mümkündür.

Qəzənfər Paşayev elmi marağını ömürlük tədqiqat missiyasına çevirə bilmiş alimlərdəndir. Kərkük onun üçün dissertasiya müdafiə etdikdən sonra bitmiş mövzu olmayıb. Əksinə, onilliklər ərzində həmin istiqamətə qayıdıb, yeni materiallar nəşr etdirib, yeni tədqiqatlar aparıb.

Digər mühüm cəhət elmi məhsuldarlığıdır. AMEA-nın məlumatında yüzlərlə məqalə və çoxsaylı kitab müəllifi olduğu göstərilir.

Şəxsiyyətini xarakterizə edən əsas cəhətlər sırasında əməksevərlik, elmi prinsipiallıq, milli-mədəni irsə bağlılıq, yaddaşa sədaqət, müəllimlik, vətəndaşlıq mövqeyi və mənəvi məsuliyyət xüsusi qeyd oluna bilər.

Birincisi - sədaqət. Bir elmi mövzuya yarım əsrdən artıq sədaqətlə xidmət etmək onun elmi yolunun əsas xüsusiyyətlərindən biridir.

İkincisi - fədakarlıq. Kərkük folklorunun toplanması sadəcə kitabxana işi olmayıb. Şifahi materialların insanlardan toplanması, sistemləşdirilməsi, müqayisəsi və elmi nəşrə hazırlanması böyük zəhmət tələb edib.

Üçüncüsü - elmi yaddaş yaratmaq qabiliyyəti. Qəzənfər Paşayev folklor nümunələrini yalnız təhlil etməyib, onların gələcək nəsillərə ötürülməsinə də xidmət edib.

Dördüncüsü - milli düşüncə ilə elmi yanaşmanı bir araya gətirmək cəhdi. Onun Kərkükə bağlılığı monoqrafiyalar, dialektoloji araşdırmalar, folklor topluları və mətn nəşrləri vasitəsilə elmi müstəvidə ifadə olunub.

Beşincisi - mədəniyyətlər arasında körpü yaratmaq. Azərbaycan-İraq, Azərbaycan-Kərkük və daha geniş mənada Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyaları arasında ədəbi-mədəni əlaqələrin öyrənilməsində onun fəaliyyəti mühüm yer tutur.

Bütün bunları ümumiləşdirərək deyə bilərik ki, professor Qəzənfər Paşayev Azərbaycan humanitar elminin tədqiqat istiqamətlərini böyük zəhmət, ardıcıllıq və elmi prinsipiallıqla formalaşdırmış görkəmli nümayəndələrindəndir. Görkəmli alim özünün çoxşaxəli elmi fəaliyyəti ilə Azərbaycan elminə, onun ədəbiyyatına və milli-mədəni yaddaşına hələ uzun illər boyu xidmət göstərəcək sanballı bir irs formalaşdırıb.

- Bu gün yaşayıb-yaradan, xarici ölkələrdə çalışanlar da daxil, dünya elmində xüsusi nüfuza malik Azərbaycan alimlərinin reytinq sıralaması necədir?

- Hazırda Azərbaycanda elm sahəsində fəaliyyət göstərən 54 nəfər akademik, 83 nəfər AMEA-nın müxbir üzvü və çoxlu sayda elmlər doktorları, professorlar var. Həmin siyahıda yer alan akademik və AMEA-nın müxbir üzvlərinin sayı 40 nəfərdir. Professor Qəzənfər Paşayev bu sıralamada 61-cidir. Siyahıda humanitar və ictimai elmlər sahəsində fəaliyyət göstərən 16 alim təmsil olunur. Onların arasında isə Qəzənfər Paşayevin adı 5-ci sıradadır.

Möhtərəm oxucu, bu söhbətdən sonra bir daha əmin oldum ki, professor Qəzənfər Paşayev yalnız zəngin elmi irsə malik görkəmli alim deyil, həm də ömür boyu inandığı dəyərlərə sədaqətlə xidmət göstərən, milli yaddaşımızın qorunmasına böyük töhfələr verən və zəngin mənəvi dünyası ilə seçilən dəyərli ziyalıdır.

"Şahdağ"da keçirdiyimiz yeddi gün ərzində apardığımız söhbətlər, fikir mübadilələri mənim üçün də yaddaqalan oldu. Bu yazını hazırlayarkən Süni İntellektə ünvanladığım suallara aldığım cavablar isə Qəzənfər müəllimin elmi fəaliyyətinin miqyasına yenidən nəzər salmaq imkanı verdi.

90 yaşının astanasında hörmətli professorumuza möhkəm cansağlığı, uzun ömür və yaradıcılıq uğurları arzulayıram. İnanıram ki, onun elmimizə və mədəniyyətimizə xidmət edən zəngin fəaliyyəti bundan sonra da yeni səhifələrlə davam edəcək.