Putin Əliyevlə görüşdən niyə yayındı? ŞƏRH

Diplomatiyada iki ölkə liderinin görüşməsi ciddi siyasi mesaj və siqnal sayıldığı kimi, onların görüşməməsi də eyni dərəcədə ciddi siyasi-diplomatik siqnaldır.

Söhbət son dövrlərdə münasibətləri gərginləşən Azərbaycan və Rusiya liderlərindən gedir.

2025-ci il 31 avqust – 1 sentyabr tarixlərində Çin Xalq Respublikasının Tianjin şəhərində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) 25-ci sammiti keçirilib. Bu, təşkilatın tarixində ən genişmiqyaslı sammit hesab olunur.

Bakı-Moskva münasibətləri kontekstində  bütün diqqət İlham Əliyev və Vladimir Putinin görüşüb-görüşməyəcəyinə yönəlmişdi. Görüşün baş tutub-tutmaması barədə siyasətçilər, politoloqlar və siyasi ekspertlər arasında yekdil fikir olmasa da, onun reallaşmayacağı ehtimalı yüksək idi. Bunun əsas səbəbi isə iki ölkə arasındakı münasibətlərin gərginləşməsidir.

Qeyd etmək lazımdır ki, yaranan gərginlik bir günün hadisəsi deyil, uzunmüddətli proseslərin nəticəsidir.

Bu prosesin mərkəzində Rusiyanın regiondakı zəifləməsi dayanır.

Bu zəifləmə Ukrayna müharibəsindən iki il əvvəl, 44 günlük Qarabağ müharibəsi ilə başladı. Uzun illər ərzində Rusiya Cənubi Qafqazda geosiyasi mövcudluğunu dondurulmuş Qarabağ münaqişəsi vasitəsilə təmin edirdi və bu münaqişənin “qidalandırılması” ilə həm Azərbaycan, həm də Ermənistana təsir gücünü qoruyurdu.

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan 44 günlük müharibə Rusiya üçün geosiyasi baxımdan ağrılı prosesin başlanğıcı oldu. Müharibə başa çatdıqdan sonra Rusiya yeni reallıqları qəbul etdi və mövcudluğunu iki əsas formada təmin etməyə çalışdı:

– Azərbaycanın ərazisində yerləşdirilən sülhməramlı kontingent vasitəsilə Dağlıq Qarabağa bilavasitə nəzarət.

– Azərbaycan və Ermənistan arasında açılacaq gələcək kommunikasiya yollarına nəzarətin təmin edilməsi, xüsusilə 10 noyabr razılaşmasında Zəngəzur dəhlizinin Rusiyanın FSB-si tərəfindən nəzarət altına alınmasının planlaşdırılması.

Rusiya bir an da olsa Qarabağdan çıxmaq fikrində deyildi.

Putinin sözləri bunu təsdiqləyir: “Dağlıq Qarabağın status məsələsi gələcək nəsillərin işidir.”

Başqa sözlə, Rusiya 44 günlük müharibənin geosiyasi fəsadlarını minimuma endirməyə çalışdı və Azərbaycan artıq öz ərazisində ermənilərlə yox, ruslarla üz-üzə qaldı.

Sonrakı hadisələr Rusiyanın Ukraynadakı işğalçı müharibəsi ilə daha da mürəkkəbləşdi. “3 günə Kiyev” planı uğursuz oldu və Ukrayna müharibəsi Rusiyanın geosiyasi baxımdan fəlakətinə çevrildi. Bu, Azərbaycan üçün tarixi “pəncərə” açdı: Qarabağda 24 saatlıq anti-terror əməliyyatı keçirildi, Xankəndi Azərbaycan yurisdiksiyasına qaytarıldı və Rusiya sülhməramlı kontingenti bölgədən çıxmağa məcbur edildi.

Rusiyanın mövcudluğu azalanda, regiondakı təsir imkanları kəskin şəkildə məhdudlaşdı. Nəticədə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh quruculuğunda Rusiyanın rolu xeyli azaldı, bu isə Əliyev və Paşinyanın ABŞ-da Trampla görüşərək sülh mesajları verməsinə imkan yaratdı.

Hazırda Rusiya Ukraynadakı müharibədən çıxa bilmədiyi üçün aqressivləşir və qonşularına təhdid mesajları göndərir. Lakin bu təhdidlərin təsiri məhduddur. Azərbaycan Rusiya ilə bərabərhüquqlu iqtisadi əməkdaşlığa hazırdır, amma Rusiyanın imperiya yaddaşı post-sovet məkanda “bərabərhüquqlu” münasibətləri qəbul etmir; onlar post-sovet ölkələrini “patron-vassal” münasibətləri çərçivəsində görürlər. Bu, Azərbaycan və Rusiya arasında gərginliyin əsas səbəbidir və məhz bunu nəzərə alaraq bir neçə gün qabaq artıq demık olar idi ki, Əliyev Putinlə Çində görüşməyəcək.

Bütün bu kontekstdə bir neçə gün əvvəl baş verən təyyarə hadisəsini də xatırlamaq vacibdir. Məlumata görə, xaricdən müdaxilə nəticəsində Ursula fon der Lyayenin təyyarəsinin GPS sistemi sıradan çıxmışdı və pilotlar kağız xəritələrdən istifadə edərək təyyarəni endirməyə məcbur olmuşdu. Aparılan araşdırmalar Rusiyanı bu hadisənin əsas şübhəlisi kimi göstərir. Bu cür hərbi-diplomatik təzyiq Rusiyanın Polşa ilə əlaqəli tarixi təcrübəsini xatırladır (məsələn, mərhum prezident Lex Kaçinskinin qətli).

Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində gərginliyin pik nöqtəsi də elə mülki təyyarəmizin vurulması ilə üst-üstə düşdü və əgər bu hadisədən qabaq Azərbaycan Rusiyadan “diplomatik səssizliklə” uzaqlaşırdısa, bundan sonra Rusiya ilə ciddi siyasi-diplomatik konfrantasiya başladı. Ursula fon der Lyayenin təyyarəsi ilə baş verənlər isə Azərbaycan üçün kritik sual doğurur.

Kamran Cəfərov

Gununsesi.info