Putinin ifa etdiyi qədim türk aləti: Oğuzlardan slavyanlara necə keçib?

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Bişkek səfəri zamanı qırğız milli musiqi aləti olan komuzda (qamuz/qopuz) çalmağa cəhd edib. Həmin anlar sosial şəbəkələrdə maraqla qarşılanıb.

Dövlət başçısının aləti mizrabsız çalması geniş müzakirələrə səbəb olub və hətta slavyanların “qopuzu” – balalayka ilə müqayisə edilib. Hadisə fonunda bir çoxları “Dədə Qorqud” filmindəki məşhur “Mən qopuz çalım, ərə gedən qız oynasın” replikasını da xatırladıb.

Türklərin bu qədim və müqəddəs musiqi aləti haqda nələr məlumdur? Onu sazın əcdadı adlandırmaq doğru olarmı?

Globalinfo.az-a danışan əməkdar incəsənət xadimi, musiqişünas-pedaqoq Lalə Hüseynova deyib ki, qopuz nəinki sazın, ümumiyyətlə bütün simli musiqi alətlərinin əcdadı sayılır:

“XX əsrin elmi araşdırmaları dünyada yayılmış kamanlı simli alətlərin vətəni kimi Mərkəzi Asiya regionunu ön plana çəkir. Bir sıra slavyan, o cümlədən rus alimləri bu nəzəriyyəni birtərəfli hesab etsələr də, alətşünas alimlərin əksəriyyəti arxeoloji ekspedisiyaların, qədim yazılı mənbələrin verdiyi ciddi arqumentlərlə razılaşaraq artıq bu müddəanı qəbul edirlər. Qopuz simli alət kimi həmdərtimli və kamanlı olaraq iki istiqamətdə inkişaf edib. Qopuz, kobiz, kubız, qılqopuz, komuza türksoylu xalqların məxsusi dünyagörüşünü, inanclarını, həyat tərzini, ruhunu ifadə edib, onun müşayiətilə dastan söyləyib, epik ifadəçiliq ənənələrini formalaşdırıblar. Alətin qeyri-türk xalqlar arasında da yayılması qopuz anlamının müstəsna əhəmiyyətindən xəbər verir. Eyni zamanda hazırda bu ad altında bir sıra türk xalqlarında zərbli və idiofonlu alətlər də mövcuddur”.

Lalə Hüseynova 

Musiqişünas qeyd edib ki, Azərbaycanda qopuzun alimlərin qədim mənbələr əsasında barpa etdiyi bir neçə fərqli nümunəsi vardır:

“Onlardan birini mərhum Məcnun Kərim düzəldib, Qədim Musiqi alətləri ansamblında istifadə edilən qopuzdur, digərləri isə Milli Konservatoriyanın “Milli Musiqi Alətlərinin təkmilləşdirilməsi” elmi-tədqiqat laboratoriyasının rəhbəri Məmmədəli Məmmədovun hazırladığı iki ədəd fərqli qopuzlardır. Bəs necə olubdur ki, rəvayətlərə görə “oğuz elinin tamam bilicisi” Dədə Qorqudun icad etdiyi, hətta oğuzlarda alət mənasında işlədilən qopuz məhz bu ellərdə öz əli ilə bu və ya digər formada mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilməyib? Bu sualın cavabında, zənnimcə, iki məqamı önə çəkmək mümkündür. İki qardaş ölkənin alimlərinin fikrincə, hazırda dartımlı qopuzun bilavasitə xələfləri Azərbaycanda saz, Türkiyədə bağlama, türkmənbaxşılarda isə dütardır. Oğuz türklərinə aid olan bu xalqlardan yalnız türkmənlərdə qopuz adı ilə həm də idiofonlu kiçik bir alət də mövcuddur. Ona “şan kobız”, habelə hazırlandığı materialdan asılı olaraq “ağac kobız” və ya “temir kobız” da deyirlər.

Hazırda Qazaxıstanda, hələ də əski variantında ömrünü sürməkdə davam edən simli kamanlı Qılqopuz baxşı şamanların başlıca “silahı” idi. Bu alətin hazırki görkəmi belə onun qədimiliyini aşkar büruzə verir. Qılqopuz bütöv ağac parçasından hazırlanır və bu da alət düzəltmənin ən qədim üsullarından biri hesab olunur.  Türk xalqları, o cümlədən qazaxlar arasında yayılan rəvayətlərə görə də, bu aləti türk ellərinin ulu əcdadı Qorqud ata icad edib. Qorqudla bağlı bütün rəvayətlərdə qopuz ölümlə mübarizə aparmaq üçün yaradılıb və deməli “həyat-ölüm” antitezisində həyat simvoludur. Onun müqəddəsliyini hamı qəbul edir və düşməni məhv etməkdən belə çəkindirir”.

Ləman İmran
Globalinfo.az