Qalib liderin tarixi proseslərə baxışı

Prezident İlham Əliyevin mətbuata müsahibəsindən çıxarılan dərslər

Tarixin ritmini dəyişən liderlik

Müasir Azərbaycan tarixində elə mərhələlər var ki, həmin dövrlər təkcə hadisələrlə yox, liderliyin miqyası ilə ölçülür. 2025-ci il məhz belə bir mərhələ kimi tarixə düşür. Prezident İlham Əliyevin yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibə təkcə ilin yekunlarının icmalı kimi deyil, postmüharibə dövrünün ideoloji manifesti, Azərbaycan dövlətinin yeni geosiyasi özünüdərkinin proqram sənədi kimi çıxış edir.

Prezidentin öz ifadəsi ilə desək: “Azərbaycan döyüş meydanında əldə etdiyi parlaq Qələbəyə dünyanın bir nömrəli ofisində siyasi möhür vurdu”. Bu, XXI əsr Azərbaycan dövlətçilik fəlsəfəsinin güc, legitimlik və siyasi iradə üzərində qurulduğunu göstərir.

Birinci əsas sual: 2025-ci il niyə Azərbaycan üçün tarixi il hesab olunur?

Cavab: Çünki müharibə siyasi baxımdan sona çatdı.

Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində ən fundamental tezis ondan ibarətdir ki, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi təkcə hərbi deyil, siyasi müstəvidə də qapanmışdır. Bu, nadir tarixi hadisədir, çünki bir çox münaqişələrdə hərbi mərhələ bitsə də, siyasi qeyri-müəyyənlik qalır. Prezident açıq şəkildə bəyan edir: “2025-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsinə siyasi nöqteyi-nəzərdən son qoyuldu və biz artıq sülh şəraitində yaşayırıq”. Bu, sadəcə diplomatik ifadə deyil, 30 ildən artıq davam etmiş qeyri-sabitlik dövrünün bağlanmasıdır. Bu mərhələdə İlham Əliyev özünü təkcə hərbi qələbənin müəllifi olan sərkərdə kimi yox, qazanılmış qələbəni davamlı sülhə çevirə bilən məsuliyyətli dövlət xadimi kimi təsdiqləyir.

İkinci əsas sual: Qələbədən sonra sülh niyə Azərbaycan üçün üstünlükdür?

Cavab: Çünki sülh güclünün seçimidir.

Prezident İlham Əliyevin siyasi dünyagörüşündə sülh zəifliyin yox, gücün ali ifadəsidir. Onun sözləri bu fəlsəfəni açıq göstərir: “Biz onların şəhərlərini Ağdamın vəziyyətinə sala bilərdik. Heç kim bizi dayandıra bilməzdi. Amma bunu etmədik”. Bu, məsuliyyətli güc konsepsiyasıdır. İlham Əliyev XXI əsr lideri kimi anlayır ki, dağıtmaq asandır, amma dayandırmaq yalnız güclünün edə biləcəyi seçimdir. Bu yanaşma Azərbaycanı regionda intiqam dövləti yox, nizam yaradan aktor səviyyəsinə yüksəldir.

Üçüncü əsas sual: ABŞ ilə münasibətlərdə dönüş nöqtəsi nədən ibarətdir?

Cavab: 907-ci düzəlişin siyasi iflası və İlham Əliyevin diplomatik qələbəsi.

Prezidentin müsahibəsində ən sərt, eyni zamanda ən prinsipial məqam 907-ci düzəlişə münasibətdir. Bu məsələ təkcə hüquqi sənəd deyildi, həm də tarixi ədalətsizliyin simvolu idi. İlham Əliyev açıq deyir: “Bu düzəliş bizə qarşı çox böyük ədalətsizlik idi”. Lakin burada əsas məsələ keçmişdən şikayət kimi görsənməməlidir; əsas məsələ odur ki, Azərbaycan artıq mövqeyindən danışan tərəfdir. Tramp administrasiyası dövründə həmin düzəliş faktiki olaraq siyasi gündəmdən çıxarılıb. Bu, İlham Əliyevin illərlə apardığı prinsipial və səbirli diplomatiyanın nəticəsidir. Bu gün Azərbaycan ABŞ üçün regional güc, nəqliyyat qovşağı, enerji təhlükəsizliyi tərəfdaşı və geosiyasi balans elementi kimi qəbul olunur. Bu, kiçik dövlət üçün yox, öz taleyini özü yazan dövlət üçün xarakterik mövqedir.

Dördüncü əsas sual: Çin, D-8 və Mərkəzi Asiya xətti nəyi göstərir?

Cavab: Azərbaycan artıq həm regional, həm də qlobal əlaqələndirici mərkəzdir.

Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət fəlsəfəsi çoxqütblü, praqmatik və milli maraqlara əsaslanan siyasətdir. Çinlə imzalanmış Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq, D - 8 təşkilatına qəbul, Mərkəzi Asiya Məşvərət Şurasına tamhüquqlu üzvlük - heç biri təsadüfən baş vermiş hadisə deyil. Bunlar Azərbaycanın artan nüfuzu nəticəsində mümkün olub. Prezidentin sözləri ilə desək: “Azərbaycanı seçmək bizə olan hörmətin və müstəqil siyasətimizin nəticəsidir”. Bu mərhələdə Azərbaycan Şərqlə Qərbi birləşdirən canlı körpüyə, Orta Dəhlizin əsas dayağına, etibarlı tranzit və enerji mərkəzinə çevrilir. Dünyada əlverişli coğrafi mövqeyə malik çox ölkə var, lakin bu üstünlüyün ölkənin uzunmüddətli milli maraqlarına xidmət edən strateji alətə çevrilməsi yalnız analitik düşüncəyə və dövlətçilik məsuliyyətinə malik liderliyin nəticəsidir.

Beşinci əsas sual: Hərbi güc və türk dünyası niyə önə çıxır?

Cavab: Çünki müasir dünya güc dilində danışır.

Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq münasibətlərə dair baxışı klassik siyasi realizm məktəbinin əsas prinsipləri ilə səsləşir. Onun “Bugünkü dünyada beynəlxalq hüquq yoxdur, güc var” fikri emosional ritorika və ya publisistik pafos kimi qəbul edilməməlidir. Bu ifadə qlobal siyasi sistemin faktiki vəziyyətinə verilmiş rasional və obyektiv diaqnozdur. Müasir beynəlxalq mühitdə hüquqi mexanizmlərin çox zaman selektiv tətbiqi, beynəlxalq institutların böyük güclərin siyasi iradəsindən asılı vəziyyətə düşməsi və münaqişələrin hüquqdan daha çox güc balansı üzərində tənzimlənməsi bu reallığı açıq nümayiş etdirir.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin təhlükəsizlik yanaşması idealist və romantik təhlükəsizlik modellərinə əsaslanmır. O, beynəlxalq sistemdə kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinin formal xarakter daşıdığını və real zəmanət yaratmadığını nəzərə alaraq, qərarlarını soyuq siyasi analiz, risklərin qiymətləndirilməsi və güc balansının düzgün hesablanması üzərində qurur. Məhz bu yanaşma Azərbaycanın son illərdə həm hərbi, həm də diplomatik müstəvidə qazandığı uğurların əsas mənbəyidir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində birgə hərbi təlimlər təşəbbüsü də bu realist təhlükəsizlik konsepsiyasının praktik ifadəsidir. Təklif hərbi hədə-qorxu və ya qarşı tərəflərə yönəlmiş təzyiq aləti kimi qələmə verilmir, əksinə, üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə, əməliyyat uyğunluğunun artırılmasına və potensial təhlükələrə qarşı qabaqlayıcı koordinasiyanın formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu, kollektiv təhlükəsizliyin regional səviyyədə real və işlək mexanizmlər üzərində qurulmasına yönəlmiş rasional addımdır. Eyni zamanda, bu yanaşma Türk dünyasında təhlükəsizlik anlayışının müdafiə xarakterli və sabitliyə yönəlik olduğunu göstərir. Azərbaycan bu prosesdə təşəbbüskar rol oynamaqla regionda güc balansını pozan deyil, təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verən aktor kimi çıxış edir.

Nəticə etibarilə Prezident İlham Əliyevin realist baxışı Azərbaycanın təhlükəsizlik strategiyasını illüziyalardan uzaq, real güc amilləri üzərində qurmağa imkan verir. Bu strategiya ölkəni qlobal qeyri-sabitlik şəraitində risklərdən qoruyan, eyni zamanda regional sabitliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən məsuliyyətli dövlət modelinə çevirir. Məhz bu amil Azərbaycanın təşəbbüskar, etibarlı strateji tərəfdaş kimi qəbul olunmasını şərtləndirir.

Analitikləri heyran qoyan siyasi zəka

Prezident İlham Əliyevin liderliyini tamamlayan ən mühüm cəhətlərdən biri də onun intellektual miqyası və qlobal düşüncə qabiliyyətidir. Onun Azərbaycan, rus və ingilis dillərində səlis, məntiqli və konseptual şəkildə çıxış etməsi təkcə dil biliklərinin göstəricisi deyil, müxtəlif siyasi və mədəni məkanlarda eyni dərəcədə anlaşılan, arqumentləşdirilmiş və təsirli dövlət mövqeyinin ifadəsidir. İlham Əliyev ölkə daxilində və beynəlxalq müstəvidə baş verən prosesləri dərindən bilməklə kifayətlənmir, o həm də həmin proseslərin məntiqini, inkişaf trayektoriyasını və mümkün nəticələrini qabaqcadan hesablayan nadir liderlərdəndir.

Onun siyasi davranışı və çıxışları dünya siyasətinin mürəkkəb şahmat lövhəsində çoxgedişli kombinasiyaları öncədən görən əsl qrossmeyster obrazını xatırladır. Hadisələrə vaxtında, həm də ölçülü-biçili reaksiya verməsi, riskləri qabaqcadan dəyərləndirməsi və strateji addımları mərhələli şəkildə reallaşdırması onu təsadüfi qərarlardan uzaq tədbirli və məsuliyyətli böyük dövlət xadimi kimi fərqləndirir.

İlham Əliyevin çıxışları, arqumentləri və analitik təhlilləri təkcə siyasi auditoriyanı yox, alimləri, beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssisləri, politoloqları və analitik dairələri də heyran qoyur. Onun dərin biliklərə əsaslanan, faktlarla möhkəmləndirilmiş və məntiqi ardıcıllıqla qurulmuş mövqeləri bir çox hallarda mürəkkəb beynəlxalq proseslərin mahiyyətini ən aydın şəkildə izah edən analitik çərçivəyə çevrilir. Məhz bu keyfiyyətlərin vəhdəti İlham Əliyevi tarixi prosesləri qabaqlayan, zamanın çağırışlarını düzgün oxuyan və dövlətinin gələcəyini etibarlı şəkildə formalaşdıran böyük dövlət xadimi zirvəsinə yüksəldir. Bu liderlik modeli Azərbaycanın yalnız bu gününü deyil, sabahını da təmin edən düşünülmüş və güclü dövlətçilik irsidir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert