Qəhrəmanlıqdan Böyük Qayıdışa

Füzuli şəhəri 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İşğal nəticəsində şəhərin və ətraf yaşayış məntəqələrinin əhalisi doğma yurdlarından didərgin düşmüş, evlər, sosial obyektlər və mədəni irs nümunələri dağıntılara məruz qalmışdı. Vaxtilə insanların gündəlik həyatının, milli adət-ənənələrin və zəngin mədəni mühitin yaşadığı şəhər uzun illər ərzində viran qoyulmuşdu.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda aparılan mübarizədə yeni mərhələ açdı. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi uğurlu hərbi əməliyyatlar nəticəsində Füzuli rayonu istiqamətində mühüm nailiyyətlər əldə olundu. Oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin işğaldan azad edilməsi Azərbaycan xalqının tarixi Zəfərinin əlamətdar hadisələrindən birinə çevrildi.

Füzulinin azad olunması yalnız hərbi-strateji baxımdan deyil, həm də mənəvi və siyasi əhəmiyyətinə görə xüsusi yer tutur. Bu qələbə doğma torpaqlarına qayıtmaq ümidi ilə yaşayan minlərlə insanın qəlbində yeni ümidlər yaratdı, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm addım oldu.

Füzuli uğrunda döyüşlər Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığının, peşəkarlığının və Vətən sevgisinin parlaq nümunəsi kimi tarixə düşdü. Şəhərin azadlığı uğrunda canından keçən şəhidlərimizin xatirəsi xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq. Bu gün Füzulidə hər bir quruculuq addımı, hər bir yenilənən küçə və tikilən bina həmin qəhrəmanlığın davamı kimi dəyərləndirilir.

Füzulinin işğaldan azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri dağıdılmış şəhərin yenidən qurulması, müasir infrastrukturun yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi oldu. İşğal dövründə yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsinin dağıdılması bərpa prosesini genişmiqyaslı və mürəkkəb işə çevirmişdi. Azərbaycan dövləti azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq siyasətinin tərkib hissəsi kimi Füzulidə də yeni inkişaf mərhələsinin əsasını qoydu. Şəhərin Baş planı hazırlanaraq müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında yenidənqurma işlərinə başlanıldı. Məqsəd yalnız əvvəlki yaşayış mühitini bərpa etmək deyil, eyni zamanda sakinlər üçün rahat, təhlükəsiz, ekoloji baxımdan dayanıqlı və müasir şəhər mühiti yaratmaqdır.

Yeni yaşayış məhəllələrinin salınması, yolların çəkilməsi, elektrik, su və digər kommunal infrastrukturun qurulması, təhsil və sosial xidmətlərin təşkili Füzulinin dirçəlişinin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Şəhərin inkişafında müasir texnologiyaların tətbiqi, yaşıllıq sahələrinin yaradılması və ictimai məkanların təşkili də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Füzulidə aparılan bərpa işlərinin mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat infrastrukturunun inkişafıdır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının 2021-ci il oktyabrın 26-da istifadəyə verilməsi azad edilmiş ərazilərin ölkənin digər bölgələri və beynəlxalq nəqliyyat şəbəkəsi ilə əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından əlamətdar hadisə oldu. Qısa müddətdə inşa edilən bu hava limanı Qarabağın iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına, turizmin inkişafına və regionun gələcək investisiya imkanlarının genişlənməsinə xidmət edir.

Füzulinin bərpası ayrı-ayrı tikinti layihələrinin həyata keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Burada yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşdırılması, məşğulluğun artırılması, sahibkarlığın inkişafı və insanların doğma torpaqlarında davamlı həyat şəraitinin yaradılması əsas məqsədlərdəndir.

Füzulinin gələcək inkişafında Böyük Qayıdış proqramı xüsusi yer tutur. Uzun illər doğma şəhərindən uzaqda yaşayan insanların geri qayıtması təkcə yaşayış yerinin dəyişməsi deyil, həm də ailə yaddaşının, sosial münasibətlərin və milli-mədəni həyatın yenidən canlanması deməkdir.

Yeni mənzillərə köçən ailələr, yenidən fəaliyyət göstərən sosial obyektlər və yaradılan yaşayış infrastrukturu Füzulidə həyatın tədricən bərpa olunduğunu nümayiş etdirir. Məktəblərin, tibb müəssisələrinin, xidmət sahələrinin və ictimai məkanların yaradılması insanların şəhərdə məskunlaşması üçün vacib şərtlərdəndir.

Böyük Qayıdışın uğuru yalnız tikilən evlərin sayı ilə ölçülmür. Əsas məsələ qayıdan sakinlərin işlə təmin olunması, uşaqların keyfiyyətli təhsil alması, ailələrin sosial rifahının yüksəldilməsi və şəhərdə davamlı iqtisadi həyatın formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan Füzulinin yenidən qurulması həm dövlət siyasətinin, həm də gələcək nəsillər qarşısında tarixi məsuliyyətin mühüm ifadəsidir.

Rayonun ən mühüm tarixi məkanlarından biri Qaraköpəktəpə arxeoloji abidəsidir. Füzuli şəhəri yaxınlığında yerləşən bu qədim yaşayış yeri bölgənin uzaq keçmişinin öyrənilməsi baxımından mühüm elmi əhəmiyyətə malikdir. Burada aparılmış arxeoloji tədqiqatlar ərazidə qədim yaşayışın izlərini üzə çıxarmış, insanların məskunlaşması və təsərrüfat həyatı haqqında mühüm məlumatlar əldə edilməsinə imkan yaratmışdır. Qaraköpəktəpə Azərbaycanın qədim tarixinin araşdırılması və maddi-mədəni irsinin qorunması baxımından dəyərli abidələrdəndir.

Füzuli rayonunun tarixi irsində digər arxeoloji məkanların və qədim yaşayış yerlərinin də mühüm rolu vardır. Bu abidələr bölgənin müxtəlif tarixi dövrlərdəki həyatını, məskunlaşma xüsusiyyətlərini və mədəni inkişafını öyrənmək üçün qiymətli mənbələrdir. Onların elmi əsaslarla tədqiqi, inventarlaşdırılması və mühafizəsi rayonun tarixi yaddaşının bərpasına xidmət edir.

Rayonun mədəni irsi yalnız arxeoloji abidələrlə məhdudlaşmır. Tarixi qəbiristanlıqlar, dini-memarlıq nümunələri, türbələr və digər qədim tikililər də bölgənin keçmişi haqqında məlumat daşıyır. Füzuli rayonunda yerləşən Babı türbəsi, Mirəli türbəsi və digər tarixi-memarlıq nümunələri Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin mühüm hissəsidir. Bu abidələrin hər biri öz memarlıq xüsusiyyətləri və tarixi əhəmiyyəti ilə seçilir.

Füzulinin tarixi məkanlarının gələcəkdə turizm marşrutlarına daxil edilməsi, elmi araşdırmalar üçün əlçatanlığının artırılması və məktəblilər arasında maarifləndirici tədbirlərin təşkili də mühüm perspektivlərdəndir. Bu yanaşma həm mədəni irsin qorunmasına, həm də bölgənin iqtisadi və turizm potensialının inkişafına töhfə verə bilər.

Bu gün Füzuli keçmişin ağrılarını arxada qoyaraq gələcəyə doğru addımlayan Azərbaycanın quruculuq iradəsinin simvollarından biridir. Şəhərin azadlığı uğrunda aparılan mübarizə ilə onun yenidən qurulması arasında mənəvi bir bağlılıq mövcuddur: dünən torpağı azad edən qəhrəmanlıq bu gün həmin torpaqda həyatın bərpası ilə davam edir.

Füzulidə salınan yeni yollar, tikilən evlər, yaradılan sosial obyektlər və qorunması vacib olan tarixi abidələr bir həqiqəti ifadə edir: bir şəhərin dirçəlişi onun yalnız binalarının yenilənməsi deyil, həm də tarixi yaddaşının, ictimai həyatının və gələcəyə inamının bərpasıdır.

Füzuli Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəsinin, şəhidlərimizin qəhrəmanlığının və xalqımızın sarsılmaz iradəsinin rəmzi olaraq qalacaq. Şəhərin tarixi abidələrinin qorunması, müasir infrastrukturunun inkişafı və sakinlərinin doğma yurda qayıdışının davam etdirilməsi bu irsin gələcək nəsillərə ötürülməsinin mühüm şərtləridir.

Füzulinin dünəni ağrı və həsrətlə, bu günü Zəfər və quruculuqla, sabahı isə inkişaf və ümidlə səciyyələnir. Bu şəhərin dirçəlişi Azərbaycanın yalnız torpaqlarını deyil, həm də tarixi yaddaşını, mədəni irsini və gələcəyə inamını bərpa etdiyini nümayiş etdirir.

Tural Sadıxov

YAP Culfa rayon təşkilatının mühasibi