Qeyri pedaqoji ixtisas sahibləri müəllimlik edə bilərmi? AÇIQLAMA

"Pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olma Qaydası" ndakı dəyişikliyə əsasən müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqəyə buraxılacaq ali təhsilin bakalavriat səviyyəsi üzrə qeyri-pedaqoji ixtisasların siyahısı müəyyənləşdirilib.

Bəs qeyri-pedaqoji ixtisas sahiblərinin müəllimlik etməsi düzgündürmü?

Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Azərbaycan təhsil sistemində son illərdə müəllim çatışmazlığının dərinləşməsi bəzi strateji qərarların qəbulunu zəruri edib. Bu qərarlardan biri də "Pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olma Qaydası"na edilən dəyişikliklə, ali təhsilin bakalavriat səviyyəsi üzrə qeyri-pedaqoji ixtisas sahiblərinin müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqəyə buraxılmasıdır. Bu yanaşma, ilk baxışdan təhsildə çevik kadr axınını təmin etmək və bəzi sahələrdə, xüsusilə riyaziyyat, informatika və fizika kimi ixtisaslarda kəskin müəllim çatışmazlığını qismən aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır. Lakin məsələ yalnız kəmiyyət göstəricisi ilə məhdudlaşmır. Burada təhsilin keyfiyyəti, pedaqoji səriştə, məktəb mühiti ilə uzlaşma və şagirdin inkişafına təsir kimi dərin, çoxşaxəli məqamlar mövcuddur.

"Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 22.2-ci maddəsinə əsasən, ümumi təhsil müəssisələrində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmaq üçün şəxsin müvafiq ixtisas üzrə pedaqoji təhsili və ya təlim keçmiş olması tələb olunur. Bu o deməkdir ki, pedaqoji fəaliyyət təkcə bir sahə üzrə bilik sahibi olmaqla məhdudlaşmamalı, həm də bu bilikləri düzgün formada ötürmək bacarığına, metodik hazırlığa, pedaqoji etika və psixoloji biliklərə əsaslanmalıdır. Müəllim peşəsi bir peşəkar ixtisas olmaqla yanaşı, həm də mədəniyyət, şəxsiyyət və məsuliyyət daşıyan sosial bir roldur. Qeyri-pedaqoji ixtisaslı şəxslərin bu sahəyə daxil olması bu kompleksliyə uyğunlaşmaq baxımından risklər daşıyır.

Əldə olan statistik göstəricilərə əsasən, 2023-cü ilin sonunda Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən yayımlanan hesabatda qeyd olunurdu ki, bölgələrdə 1 500-dən çox vakant müəllim yeri, xüsusilə STEM (elm, texnologiya, mühəndislik, riyaziyyat) sahələri üzrə uzun müddət dolmamış qalır. Bu isə məcbur edir ki, ixtisas üzrə təhsili olan, lakin pedaqoji təhsili olmayan şəxslər də sistemə cəlb olunsun. Bu yanaşmanın müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, həmin şəxslər öz sahələrində dərin nəzəri və ya texniki biliklərə malikdirlər və müasir texnologiyaların, proqramlaşdırma dillərinin, elmi yanaşmaların tədrisində yeni nəfəs gətirə bilərlər. Bu baxımdan, onların sistemə daxil edilməsi təhsilin məzmun baxımından zənginləşməsinə xidmət edə bilər.

Lakin bu yanaşmanın mənfi tərəfləri daha dərindən araşdırılmalıdır. İlk növbədə, pedaqoji savadı və psixoloji hazırlığı olmayan şəxsin sinifdəki təlim prosesinə adaptasiyası çətin ola bilər. Bu isə tədrisin keyfiyyətində fərqlərin yaranmasına, şagirdlə müəllim arasında ünsiyyətin pozulmasına və nəticədə tədris effektivliyinin zəifləməsinə səbəb olur. Eyni zamanda, belə şəxslərin məktəbə daxil olması uzun müddət pedaqoji hazırlıq keçmiş müəllimlərin dəyərinin nisbi azalmasına, peşənin nüfuzunun zədələnməsinə gətirib çıxara bilər. Bu da pedaqoji peşəyə marağın azalmasına və gələcəkdə müəllim olmaq istəyən abituriyentlərin sayının enməsinə səbəb ola bilər.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, müəllimlik yalnız fənn biliklərindən ibarət deyil. Məsələn, Finlandiyada müəllim olmaq istəyən şəxs yalnız bakalavr yox, həm də magistr səviyyəsində pedaqoji hazırlıq almalı, təcrübə proqramı keçməlidir. Almaniyada müəllimlər dövlət imtahanları və təcrübə mərhələsindən keçmədən dərs deyə bilməzlər. Cənubi Koreyada texniki sahələrdən gələn şəxslər müəllimliyə daxil olmaq üçün xüsusi "pedagoji inteqrasiya proqramı"ndan keçməlidirlər. Həmin proqramda metodika, təlim texnologiyaları, qiymətləndirmə sistemi və məktəb idarəçiliyi kimi bölmələr tədris olunur.

Azərbaycan üçün bu təcrübə nümunə kimi götürülə bilər. Əgər qeyri-pedaqoji ixtisaslı şəxslər təhsilə cəlb olunursa, bu, müvəqqəti və nəzarətli model üzərindən həyata keçirilməlidir. Həmin şəxslər üçün ilkin təyinat 1 illik "şərti icazə" formasında verilməli, bu müddət ərzində onlar pedaqoji minimum təlim proqramını keçməli və praktiki mentorluqla müşahidə olunmalıdırlar. Yalnız bu mərhələləri uğurla keçən şəxslərə tam hüquqlu müəllim statusu verilməlidir. Bu, həm pedaqoji keyfiyyəti qoruyar, həm də sahə biliklərini sistemə inteqrasiya etməyə imkan verər.

Nəticə olaraq, qeyri-pedaqoji ixtisaslı şəxslərin müəllimliyə buraxılması bir tərəfdən zəruri struktur ehtiyacından doğsa da, digər tərəfdən təhsilin keyfiyyətinə təsiri baxımından ciddi idarə olunmalı prosesdir. Bu yanaşma yalnız o halda uğurlu nəticə verə bilər ki, peşəkar pedaqoji hazırlıq, müəyyənləşdirilmiş təlim meyarları, mentor dəstəyi və müəyyən sınaq müddəti kimi komponentlərlə müşayiət olunsun. Əks halda, bu qərar sistemə qısamüddətli nəfəs versə də, uzunmüddətli nəticədə təhsilin əsaslarına zərbə vura bilər. Müəllimlik – bilik ötürməkdən daha artıq məsuliyyətdir. Ona sahib olmaq üçün yalnız diplom deyil, həm də pedaqoji mədəniyyət lazımdır"