Qəzza sammitindən gözlənilən nəticələr: İki dövlətli həll yolu, yoxsa...

Misirin Şarm əl-Şeyx şəhərində Qəzzada atəşkəs məsələsinə həsr olunmuş zirvə toplantısı keçiriləcək. 20 ölkənin dəvət olunduğu sammitin bu gün baş tutacağı bildirilir.

Prezident İlham Əliyev də Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Trampın və Misir Ərəb Respublikasının Prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisinin dəvəti ilə Yaxın Şərq Sülh Sammitində iştirak etmək üçün Misirə işgüzar səfər edib.

Zirvə görüşündə Türkiyə, Azərbaycan, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İtaliya, Qətər, BƏƏ, İordaniya, Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və İndoneziya liderlərinin və ya xarici işlər nazirlərinin iştirakı gözlənilir. Lakin Qəzza münaqişəsində İsrail və İranın iştirakı gözlənilmir. Hər iki dövlət gərginlikdə əsas tərəflərdən sayılsa da, prosesdə iştirak etmirlər. Bu da bir neçə səbəblə əlaqələndirilir.

Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin (BMTM) İdarə heyətinin üzvü Cavid Vəliyev mövzu ilə bağlı Oxu.Az-ın suallarını cavablandırıb.

- Cavid bəy, sammitdən gözləntilər nədir? Görüş Qəzza münaqişəsinin həllinə töhfə verə biləcəkmi?

- Əsas razılaşma atəşkəsin davamlı olması ilə bağlıdır. Çünki bununla bağlı müəyyən fikir ayrılıqları var. Anlaşılmazlıqların yeni müharibəyə yol açmaması üçün bu məsələdə müzakirələrə, konfransa ehtiyac var. Digər məsələ isə əldə ediləcək atəşkəs razılaşmasının şərtlərinin yerinə yetirilməsidir. Burada Qəzzaya humanitar yardım göstərilməsi, ərazinin idarə edilmə qaydasının müəyyənləşdirilməsi, HƏMAS və İsrail silahlı qüvvələrinin gələcəyi müzakirə obyektidir. Bununla yanaşı, təklif olunan məsələlərdən biri də Qəzzada təhlükəsizliyin təmin olunması üçün beynəlxalq missiyanın ərazidə fəaliyyət göstərməsi ilə bağlıdır. Bununla əlaqədar adı hallanan ölkələr də var. Əlbəttə ki, ən əsas məsələlərdən biri də Qəzzanın yenidən bərpasıdır. Müharibə dövründə Qəzza ciddi zərər gördü və ərazinin yenidən bərpası müzakirə mövzularındandır.

- Prosesdə Azərbaycanın rolunu necə qiymətləndirə bilərik? Çünki rəsmi Bakı həm də Yaxın Şərqin təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Ölkəmizin həm İsrail-Türkiyə, həm İsrail-Suriya görüşlərinin keçirilməsinə vasitəçilik etməsi də bunun əyani sübutudur.

- Azərbaycanın Yaxın Şərqin təhlükəsizliyinin təmin olunmasında aparıcı rolu var. Bundan başqa, Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinin yüksək səviyyədə olduğunu, eləcə də Fələstinlə bağlı məsələnin də iki dövlətli həll yolu prinsipi çərçivəsində həll edilməsini dəstəkləyir. Həm Qəzzaya yardım göndərmişik, həm müəyyən tələbələri Azərbaycana gətirmişik. Rəsmi Bakı bu məsələnin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həllini dəstəkləyir. Digər tərəfdən, Azərbaycan torpaqlarını işğaldan azad edən, yenidənqurma işləri aparan, yəni konflikti yekunlaşdıran dövlətdir. Cənab prezidentin də buradakı müstəsna rolu danılmazdır. Bunu da Donald Tramp yaxşı bilir. Bildiyiniz kimi, avqustun 8-də Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sazişi məhz Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Vaşinqtonda paraflandı. Bu səbəbdən Azərbaycanın bu sadaladığım məsələlər baxımından burada rolu və verəcəyi təkliflər, oynayacağı rol olduqca vacibdir.

- Sammitdə İsrail və İran iştirak etmir. Sizcə, münaqişənin əsas tərəfləri hesab edilən ölkələrin iştirakı olmadan hər hansı nəticə əldə etmək mümkündür?

- Bunu iki kontekstdə şərh edə bilərik. Birincisi, hər hansı bir məsələnin müvafiq tərəflərin iştirakı olmadan həlli çətin olar. Digər baxımdan isə bu, onu da göstərə bilər ki, Qəzza məsələsinin həll edilməsini istəyən ABŞ münaqişə tərəflərini bu prosesin tərkibinə daxil etmək istəmir. Çünki onlar prosesin içində olsa gərginlik bəlkə daha da arta bilər. Ona görə də tərəfsiz və ya beynəlxalq hüquq prinsipləri ilə hərəkət edən dövlətlərin rol almasını istəmiş olar bilər. Bunu da dəqiq şəkildə konfransın sonunda görəcəyik.

Mərahim Nəsib