Qırğızıstanı Çinlə daha bir dəmir yolu, Balıqçı Barskoon Bedel Aksu birləşdirəcək

Çinin qərb hissəsini Qırğızıstanla daha bir dəmir yolu ilə birləşdirilə bilər. Bu təşəbbüs Çinin Sincan-Uyğur Muxtar Bölgəsindəki Aksu mahalının rəhbərliyi tərəfindən irəli sürülüb. Yeni xəttin Çin əyalətini Balıqçı şəhəri ilə birləşdirəcəyi və burada Qazaxıstan və Rusiyaya gedən mövcud dəmir yoluna qovuşacağı gözlənilir.

Dağ cığırları və aşırımları boyunca ən yüksək səviyyədə avtomobil nəqliyyat dəhlizi boyunca yeni dəmir yolunun çəkilməsi planlaşdırılır. Söhbət Barskoon - Üçturfan - Aksu marşrutundan gedir. Birinci nöqtə İssık-Kul sahilində yerləşən qırğız kəndidir. Digər ikisi isə Çinin Sincan-Uyğur Muxtar Bölgəsindəki şəhərlərdir.

Qırğızıstan ərazisində sözügedən marşrut birbaşa İssık-Kul sahilindən Kara-Sai kəndinə qədər uzanır, sonra dəniz səviyyəsindən 3600 metr yüksəklikdə yerləşən Aşuusu aşırımına dönür. Növbəti məntəqə Bedeldir. Bu, iki ölkə arasındakı sərhəddə daha da sıldırım keçidin adıdır. Buradakı hündürlük dəniz səviyyəsindən 4,2 min metrə çatır.

Marşrutun mürəkkəbliyinə baxmayaraq, SSRİ-dən əvvəl də bu marşrutdan səyahətçilər və ticarət karvanları istifadə edirdilər. Sovet dövründə Barskoondan Bədələ gedən yol avtomobillər üçün genişləndirilib. Ancaq bir sıra səbəblərdən bəzi ərazilərdə onu genişləndirmək, çınqıl etmək mümkün olsa da, torpaq yol olaraq qalıb. İndi tərəflər onu təkcə xarici ticarət iştirakçılarının deyil, həm də adi turistlərin istifadə edə biləcəyi yüksək tutumlu asfalt və rahat komfortlu marşruta çevirmək niyyətindədirlər.

2024-cü ilin payızında Çin və Qırğızıstan sərhədində fəaliyyət göstərən üçüncü keçid məntəqəsi olan Bedel aşırımında rəsmi olaraq keçid məntəqəsi açıldı. Bununla belə, o, hələ də tam hüquqlu nəqliyyat mərkəzi olmaqdan uzaqdır. Tərəflər ərazidə müvafiq infrastruktur, o cümlədən müasir gömrük terminalı yaratmalıdırlar. Rəsmi məlumatlara görə, bu layihə 2027-ci ilə qədər başa çatacaq. Bu marşruta maraq onu diktə edir ki, o, cənub İssık-Kul bölgəsinin ərazilərinin inkişafına imkan verəcəkdi. Amma bu istiqamətin özünü doğrultması üçün ciddi işlər görülməlidir.

Bundan əlavə, Sincandan dəmir yolu, öz növbəsində, daha iddialı bir vəzifədir. Onun bölmələrindən biri İssık-Kulun cənub sahili ilə Balıqçı stansiyasına qədər uzanmalıdır. Sonuncunu Qırğızıstan tərəfi dörd dəmir yolu xəttinin birləşdiriləcəyi əsas nöqtə hesab edir, onlardan biri işləyir. Keçən əsrin birinci yarısında yol istifadəyə verilmiş, bununla da Sovet Qırğızıstanının şimalını Qazaxıstan və Rusiyanın dəmir yolu şəbəkəsi ilə birləşdirmişdir. İkincisi tikilməkdədir. Hazırda yol Balıqçıdan Qoçkor şəhərinə, sonra isə Qara-Keçə kömür mədəninə qədər uzanır. Daha sonra bu hissə relslərlə hazırda Cəlal-Abad rayonunda layihələndirilən “Makmal” stansiyasına birləşdiriləcək. Üçüncü yol hələlik layihədir. Hakimiyyət bundan istifadə edərək Balıqçı ilə İssık-Kulun şərq sahilindəki Karakol şəhərini birləşdirmək niyyətindədir. Beləliklə, SUA-dan gələn yol dördüncü istiqamətə və ola bilsin ki, Qırğızıstanda yaradılmasını son bir neçə onillikdə arzuladığı dəmir yolu dairəsinin bir hissəsinə çevriləcək.

Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvü və Çinin Sincan-Uyğur Muxtar Bölgəsi partiya komitəsinin katibi Ma Sinrui bir müddət əvvəl deyib: “Sincan bölgəsi “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün həyata keçirilməsində böyük rol oynayır, çünki biz Qırğızıstanla həmsərhədik. - Nəqliyyat layihələri ikitərəfli və çoxtərəfli münasibətlərin, ticarət-iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Aksu-Bedel-Balıqçı yolu həm də Qırğızıstanı Çinlə, xüsusən SUAR ilə birləşdirəcək ikinci dəmir yolu layihəsi olmaq niyyətindədir. Birincisi, öz növbəsində, Çini mümkün marşrutlardan biri ilə Qırğızıstan Respublikası və Özbəkistan (Ruz) ilə birləşdirmək nəzərdə tutulur: Kaşqar (Çin) - Toruqart (KR) - Makmal (KR) - Cəlal-Abad (KR) - Əndican (Ruz). Rəsmi Bişkek bu layihəyə böyük ümidlər bəsləyir. Onun çərçivəsində onlar iyirmiyə yaxın yeni stansiya, 40-a yaxın körpü və onlarla tunel tikməyə hazırlaşırlar.

Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan yolu layihəsi, yeri gəlmişkən, hətta müzakirə mərhələsində də çətinliklərlə üzləşib. Tərəflər, məsələn, 1990-cı illərdən avtomobil yolunun yaradılması imkanlarını nəzərdən keçirirlər və uzun müddətdir ki, anlaşa bilmirdilər: müxtəlif yol genişliklərinə malik filialların necə və harada birləşdirilməsi, layihəni kimin maliyyələşdirəcəyi və onun hansı marşrutla gedə biləcəyi məsələlərində fikir ayrılıqları var. Üstəlik, Qırğızıstanın bu magistralın tikintisi üçün öz maliyyə mənbələri yoxdur və bütövlükdə tranzit xəttinin dəyəri təxminən səkkiz milyard dollar qiymətləndirilir.

Məsələnin qiyməti Çinlə ikinci dəmir yolu layihəsi bahalı bir iş olacaq. Bütün bunlara baxmayaraq hər iki tərəf üçün bu layihənin həyata keçirilməsi iqtisadi baxımdan olduqca vacibdir və onun reallaşdırılacağı şübhə doğurmur.

Əziz Mustafa, Oxuməni.az