QIZILALMA: Könül coğrafiyası zəka yolçuluğu

Icma.az, Turkstan.az portalına istinadən məlumatı açıqlayır.

Əkbər QOŞALI

Sizə rəngin zamanla və zəminlə üfüqötəsinə keçidindən söz açmaq istəyirəm.

Bəzən bir rəng bütöv bir düşüncəni boyayır. Bəzən bir söz – bir tarixi... Bəzən bir meyvə – bir mədəniyyəti... Amma bəzən də bir yol bir ruhu daşıyır… - kim deyib, bilmirəm amma əla deyib.

“Unudulmaz mənzərə;

poladlaşan dəmir.

İnsan yuvasında

Prometeyin töhfəsi.

Dağlarda lalə gölləri.

Ovod və onun faciəsi.

Dalaşqan uşaq.

Qatil əlində bıçaq.

Yağışlı gündə silahlı üsyan.

Qəti döyüşdə xalqın qəzəbi.

Doğru sözün qısa məzmunu.

Zəfər bayraqlarının rəsmi keçidi.

Daxmalı, qazmalı kəndin

minarəli məscidi.

Bir də insan bəzəyi”… - Bunu kimin dediyini dəqiq bilirəm - Rəsul Rzanın “Al qırmızı”sıdır. Bunlar isə Xalq şairinin qırmızıya yaraşdırdığı ümid və inam çalarıdır:

“Uzaq ulduzların yaxın yolu.

Bir də insan:

alnı açıq,

gözləri etibar dolu”…

“Dözüm.

Günəş içmiş üzüm.

Ümid yolu.

Geniş meydan- nəğmə dolu.

Güllələrin, vədələrin gücsüzlüyü.

Qəlbi səksəkəli atanın

İlk övladı.

İnsan adı.

Ölümün dadı.

İnsanlara məhəbbət.

Çılpaq həqiqət”…

Rəngin başlanğıcı və yolçuluğu:

Qırmızının dili”…

Qırmızı alma – sadəcə təbiətin təbəssümüdür. Günəşin torpağa vurduğu imza, torpağın öz bətnində böyütdüyü hədiyyədir. Fiziki gözəllik, ləzzət, iqlim və coğrafi kodların təcəssümüdür o... Bu alma – insan toxunuşuna meyvəcə, almaca cavabdır... Amma o məqsəd deyil. Adı “alma” olsa da, o, alınandır, verilən yox…

Qırmızı – bioloji parıltıdır; amma bu parıltı, insan zehninin tərcüməsində mədəni anlamlar daşıyır. O rəngin bir döyüşçünün bayrağında da yeri var, bir sevənin yanağında da… (Abay demiş: “atəş də, buz da var yanaqlarında”)… Di gəl, harada işlənirsə, orada həm də səviyyə formalaşdırır, səciyyə kəsb edir...

Qızıl:

Anlam qatında yanan alov…

Qızıl alma isə rəngdən çox məramdır, ülküdür.

O, gözlə görülməz, amma ruhda çağlar.

O, fiziki baxışın deyil, könül baxışının təcallasıdır. Türkün tarixində bu ülkü konkret yer adı ilə sınırlanmayıb – İstanbul olmuş, Roma olmuş, Vyana olmuş, bəzən də öz içindəki ucalıq olmuşdur o…

Qızıl alma – tarixdə olan yer yox, zamanüstü yöndür;

Qızıl alma – yürüməkdir, yandırmaq üçün deyil, yanmaq üçün yürümək;

Qızıl alma – ərazinin deyil, əqidənin fəthidir!.. Bax, bax, belə olmasaydı, nə gəmilər İstanbul eşqinə sudan çıxarılıb, quru ilə çəkilərdi; nə Çanaqqala keçilməsin deyə - “xətti müdafiə yoxdur, səthi müdafiə var” deyilərdi; nə də mehmetciyin tankı Kıprısda Beşbarmağa çıxardı!.. Lap yaxına gəlsək: bizim olanı almağa gedən əsgərlərimizin 44 gün içində

şəhidi çiynində,

bayrağı əlində,

imanı köksündə,

inamı da öz yerində olardımı?.. Qızıl kimi kökü, gələnəyi var bu işlərin; heç nə birdən-birə, təsadüfən olmur, olmur… Yalnız olanlar olur! - Turanın ruhui gücü belə bir işləmə mexanizminə malikdir. Yollar qurtarmayır, yollar dəyişir… Amma Ulu Yol birdir - “vəhdəti-vücud” kimi!..

Ona görə də bu simvol, zaman-zaman mistikləşib, metafizik hal alıb, türkün düşüncəsində universal bir diləyə çevrilib.

“Qızıl Ordu”:

Rəngin zillətə düşməsi

Ziddiyyət də bu rəngdədir. “Qızıl Ordu” (Красная Армия) – adında “qızıl”, amma mahiyyətində “qara-qırmızı” yanar zülmət!.. Türküstandan Qafqaza qədər bu ordu – türkün dili, dini, tarixi və torpağı üzərində bir ideoloji texnoloji rejim qurmağa çalışıb. Burada “qızıl” rəngi artıq yanıltma rənginə, özünü təhrif etmə vasitəsinə çevrilib. Getsin gəlməsin! - Nə 1-cisi, nə də 11-cisi!

Bu ordu – nə Qızılbaş idi, nə alma idi, nə də zövq-səfa. Bu ordu – rəngin istismarının, gücün rəngə sığınıb maskalanmasının örnəyi idi. Rəng orada artıq simvol yox, simulyakr (heç vaxt doğrulmayam “ilğım”) kimiydi. Qızıl alma kimi üfüq göstərici yox, mənzərəni örtən sis - sisdən də ötə qatı zülmətin özüydü “Qızıl Ordu”... “Qızıl Ordu” heç heç “Altın Orda” deyildi, təbii!

Qızılca Hamam:

Fiziki isti, tarixdən gələn istilik

Əmir Teymurun Ankara Qızılca Hamamında ayağını termal suya salıb onun istiliyini hiss etməsi və həmin istiliyi “qızılca” ilə ifadə etməsi, fiziki hadisədən semantik bir başlanğıc doğurur. Bu sular – bədənin ağrılarını deyil, bəzən də zamanın zədələrini sağaldarmı ola?..

Bu “qızılca” – bəlkə bir “istilik vahidi” olsa da, tarixdə bir şəfa məkanına çevrildi…

O torpaqların üstündə gəzən tarixin, altından qaynayan şəfa və istiliklə qovuşması kimi… Əmir Anadoluya Sultanla savaşmağa gəlmişdi: Teymurluq Yıldırımlıqla döyüşürdü - keşkə də, nə elə bağ olaydı, nə elə bağbanlıq… Qardaşlar nə Ankarada, nə Çaldıranda savaşmasalardı keşkə!.. Ancaq tarix keşkələrlə ölçülmür; tarixdə “olsaydı-olmasaydı” dualist baxışı da doğru deyil bəlkə; bəlkə, hələlik ən doğru baxış (məntiq) qeyri-səlis məntiqdir: bütün rəngləri, spektrləri, hətta infraqırmızı, ultrabənövşəyi rəngi dəxi bəsirət gözüylə görən məntiq…

Dərinlik:

Qızıl alma bir xalqın könlündəki metafizik koordinatdır

Qızıl alma – artıq coğrafiya deyil, kültürəl metafor, ontoloji istinad nidasıdır. Bu, türkün özünü böyük bir mədəniyyət ağacının meyvə daşıyan budağı kimi hiss etməsinin rəmzidir. Əgər bu ülkü olmasaydı:

-Qədim Anadolunun oymaqlarında ilahi təsvirlər doğmazdı;

-Divan ədəbiyyatının rəmz dili qapqaranlıq qalardı;

-Yunusdan Xətaiyə, Nəsimidən Aytmatova gedən cığır – könül cığırı olmazdı…

Qızıl alma – indi də var. Bəzən o,

ədalətli bir dövlət ülküsü,

bəzən mədəni inteqrasiya diləyi,

bəzən də insani bütövlük əxlaqı

formasında boy göstərir.

Qızıl alma – fəthin şəriət qatı deyil, fövqəl-fəhm bir çağırışdır.

Və son olaraq:

QIRMIZI alma alınır, QIZIL alma yaşanır...

Biz nə qırmızı almanın ləzzətində qalmalıyıq, nə də “Qızıl Ordu” kimi rəngi zorla əlində tutanların yolunda...