Icma.az
close
up
RU
Qlobal güc balansının transformasiyası: yeni dünya nizamında risklər və imkanlar

Qlobal güc balansının transformasiyası: yeni dünya nizamında risklər və imkanlar

Bizimyol saytından əldə olunan məlumata görə, Icma.az məlumat yayır.

“XXI əsrin ikinci rübünə doğru beynəlxalq münasibətlər sistemi köklü dəyişiklik mərhələsinə daxil olub. Uzun illər liberal beynəlxalq nizamın əsas dayağı hesab edilən ABŞ-ın qlobal liderliyi, Qərbin institusional dominantlığı və “vahid mərkəzli dünya” anlayışı getdikcə daha çox sual altına düşür. Paralel olaraq, Çin, Rusiya, regional güclər və qeyri-Qərb blokları yeni dünya nizamının konturlarını formalaşdırmağa çalışır. Bu proses bir neçə fundamental sualı gündəmə gətirir. ABŞ-ın zəiflədiyi fikri son illərdə beynəlxalq siyasi diskursun əsas mövzularından biridir. Bu iddianı dəstəkləyən arqumentlər kifayət qədərdir: daxili siyasi qütbləşmə, borc yükünün artması, Yaxın Şərqdə və Əfqanıstanda uğursuzluqlar, müttəfiqlərlə münasibətlərdə etimad böhranı, eləcə də Çinlə iqtisadi və texnoloji rəqabətdə çətinliklər. Lakin bu zəifləməni “strateji süqut” kimi qiymətləndirmək tələskənlik olardı”.

Politoloq Nicat İsmayılov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, ABŞ hələ də dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biridir, dollar qlobal maliyyə sisteminin əsas valyutası olaraq qalır, hərbi və texnoloji üstünlükləri isə əksər rəqiblərindən irəlidədir. Bu baxımdan, ABŞ-nin mövcud vəziyyəti daha çox nisbi güc azalması, yəni digər aktorların yüksəlişi fonunda əvvəlki hegemon mövqeyinin zəifləməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Deməli, söhbət tam zəifləmədən deyil, keçid dövründən gedir.

Nicat İsmayılov

Nicat İsmayılov qeyd edib ki, çoxqütblü dünya nizamının formalaşması kiçik və orta dövlətlər üçün həm risklər, həm də imkanlar yaradır: “Birqütblü sistemdə kiçik dövlətlər əsasən böyük gücün orbitində qalmağa məcbur idilər. Yeni şəraitdə isə müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans siyasəti aparmaq, alternativ tərəfdaşlar seçmək və milli maraqları daha çevik şəkildə qorumaq imkanı yaranır. Lakin bu imkanlar avtomatik üstünlük demək deyil. Çoxqütblü sistemdə beynəlxalq qaydaların zəifləməsi, güc siyasətinin artması kiçik dövlətləri təzyiqlərə daha açıq hala gətirə bilər. Bu səbəbdən manevr imkanlarının artması yalnız güclü diplomatiya, iqtisadi dayanıqlıq və daxili siyasi sabitliklə müşayiət olunarsa real üstünlüyə çevrilə bilər. Əks halda, kiçik dövlətlər böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilə bilər”.

Politoloqun fikrincə, Çinin son onilliklərdə nümayiş etdirdiyi iqtisadi yüksəliş “Çin modeli” anlayışını qlobal müzakirə predmetinə çevirib: “Dövlətin iqtisadiyyatda aktiv rolu, siyasi sabitlik, uzunmüddətli planlaşdırma və milli maraqlara əsaslanan inkişaf strategiyası bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün cəlbedici görünür. Bununla belə, Çin modeli universal alternativ kimi təqdim edilə bilməz. Bu model Çin cəmiyyətinin tarixi, mədəni və siyasi xüsusiyyətləri üzərində qurulub.

Avtoritar idarəetmə, fərdi azadlıqların məhdudluğu və mərkəzləşdirilmiş qərarvermə sistemi bir çox ölkələr üçün qəbulolunmazdır. Daha real ssenari ondan ibarətdir ki, Çin modeli Qərb liberal modelinə tam alternativ deyil, onunla paralel mövcud olan və bəzi elementləri seçilərək tətbiq olunan bir yol kimi çıxış edir. Çoxqütblü dünya tərəfdarları bu sistemi daha ədalətli hesab edir. Onların fikrincə, bir mərkəzin diktəsi əvəzinə, müxtəlif güc mərkəzlərinin mövcudluğu beynəlxalq münasibətlərdə balans yaradır və hegemonluğun qarşısını alır. Bu yanaşma xüsusilə Qərbin ikili standartlarından narazı qalan ölkələr üçün cəlbedicidir”.

Nicat İsmayılov bildirib ki, çoxqütblülük eyni zamanda xaos riskini də artırır: “Qaydaların zəifləməsi, beynəlxalq institutların təsir gücünün azalması və regional münaqişələrin artması bu sistemin mənfi tərəfləridir. Tarix göstərir ki, keçid dövrləri adətən sabitlikdən çox qeyri-müəyyənlik yaradır. Bu baxımdan, çoxqütblü dünya nə avtomatik olaraq daha ədalətli, nə də mütləq xaotikdir. Onun necə formalaşacağı böyük güclərin davranışlarından və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinin saxlanılıb-saxlanılmamasından asılıdır”.

Politoloqun fikrincə, mövcud qlobal transformasiya prosesi nə ABŞ-nin tam süqutu, nə də köhnə nizamın dərhal dağılması deməkdir: “Dünya daha mürəkkəb, daha rəqabətli və daha çevik bir mərhələyə daxil olur. Bu şəraitdə dövlətlərin uğuru ideoloji seçimdən çox, praqmatik siyasət, milli maraqlara əsaslanan balanslaşdırılmış xarici siyasət və daxili dayanıqlıqla müəyyən olunacaq. Yeni dünya nizamı hazır resept deyil. O, hələ formalaşma mərhələsində olan, risklərlə yanaşı imkanlar da yaradan bir prosesdir”.

İradə Cəlil, Bizimyol.info

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:192
embedMənbə:https://bizimyol.info
archiveBu xəbər 30 Yanvar 2026 15:48 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see383

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see255

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see249

Azərbaycanda regional tədris mərkəzinin yaradılması Dünya Bankı ilə müzakirə edilib

21 Noyabr 2026 15:42see246

BOKT nin rəhbərliyinə təyinat olub

21 Noyabr 2026 14:31see245

Ekspert: Dövlət idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini artırır

21 Noyabr 2026 17:24see245

Fermer ucuz satır, alıcı baha alır: Qiymət fərqi harada yaranır?

21 Noyabr 2026 14:38see242

Qızıl gələn il ucuzlaşacaq

21 Noyabr 2026 16:40see239

La Liqa: Derbidə “sülh”

22 Noyabr 2026 00:06see238

Mehriban Əliyeva və qızlarından Vyetnam mədəniyyətinə zərif ehtiram Foto

21 Noyabr 2026 15:21see238

Samvel Karapetyan: “Paşinyan müalicə olunmalıdır”

21 Noyabr 2026 17:14see230

Sumqayıtda gənc oğlan qətlə yetirilib

22 Noyabr 2026 04:55see223

SEPAH ABŞ nin hərbi bazalarını hədəf aldı

22 Noyabr 2026 00:43see220

Allah uzaq tutsun, amma müharibə bizim işimizdir Hakan Fidan

22 Noyabr 2026 02:18see220

Türkiyə Super Liqası: “Qalatasaray” evdə sevindi

22 Noyabr 2026 00:13see219

2026 cı ilin sonunda almaq üçün ən sərfəli iPhone modelləri

21 Noyabr 2026 21:07see219

İbrahim Kalın HƏMAS nümayəndə heyəti ilə Qəzzada atəşkəsi müzakirə etdi

22 Noyabr 2026 00:03see218

İran Bəhreyndə sənaye müəssisəsinə zərbə endirdi

22 Noyabr 2026 00:23see218

Ötən gün götürülən narkotik vasitələrin həcmi açıqlandı

21 Noyabr 2026 16:00see217

Milton qasırğası ABŞ də yaşayan azərbaycanlıların evlərini də vurdu

22 Noyabr 2026 07:05see213
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri