Icma.az
close
up
RU
Qlobal güc balansının transformasiyası: yeni dünya nizamında risklər və imkanlar

Qlobal güc balansının transformasiyası: yeni dünya nizamında risklər və imkanlar

Bizimyol saytından əldə olunan məlumata görə, Icma.az məlumat yayır.

“XXI əsrin ikinci rübünə doğru beynəlxalq münasibətlər sistemi köklü dəyişiklik mərhələsinə daxil olub. Uzun illər liberal beynəlxalq nizamın əsas dayağı hesab edilən ABŞ-ın qlobal liderliyi, Qərbin institusional dominantlığı və “vahid mərkəzli dünya” anlayışı getdikcə daha çox sual altına düşür. Paralel olaraq, Çin, Rusiya, regional güclər və qeyri-Qərb blokları yeni dünya nizamının konturlarını formalaşdırmağa çalışır. Bu proses bir neçə fundamental sualı gündəmə gətirir. ABŞ-ın zəiflədiyi fikri son illərdə beynəlxalq siyasi diskursun əsas mövzularından biridir. Bu iddianı dəstəkləyən arqumentlər kifayət qədərdir: daxili siyasi qütbləşmə, borc yükünün artması, Yaxın Şərqdə və Əfqanıstanda uğursuzluqlar, müttəfiqlərlə münasibətlərdə etimad böhranı, eləcə də Çinlə iqtisadi və texnoloji rəqabətdə çətinliklər. Lakin bu zəifləməni “strateji süqut” kimi qiymətləndirmək tələskənlik olardı”.

Politoloq Nicat İsmayılov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, ABŞ hələ də dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biridir, dollar qlobal maliyyə sisteminin əsas valyutası olaraq qalır, hərbi və texnoloji üstünlükləri isə əksər rəqiblərindən irəlidədir. Bu baxımdan, ABŞ-nin mövcud vəziyyəti daha çox nisbi güc azalması, yəni digər aktorların yüksəlişi fonunda əvvəlki hegemon mövqeyinin zəifləməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Deməli, söhbət tam zəifləmədən deyil, keçid dövründən gedir.

Nicat İsmayılov

Nicat İsmayılov qeyd edib ki, çoxqütblü dünya nizamının formalaşması kiçik və orta dövlətlər üçün həm risklər, həm də imkanlar yaradır: “Birqütblü sistemdə kiçik dövlətlər əsasən böyük gücün orbitində qalmağa məcbur idilər. Yeni şəraitdə isə müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans siyasəti aparmaq, alternativ tərəfdaşlar seçmək və milli maraqları daha çevik şəkildə qorumaq imkanı yaranır. Lakin bu imkanlar avtomatik üstünlük demək deyil. Çoxqütblü sistemdə beynəlxalq qaydaların zəifləməsi, güc siyasətinin artması kiçik dövlətləri təzyiqlərə daha açıq hala gətirə bilər. Bu səbəbdən manevr imkanlarının artması yalnız güclü diplomatiya, iqtisadi dayanıqlıq və daxili siyasi sabitliklə müşayiət olunarsa real üstünlüyə çevrilə bilər. Əks halda, kiçik dövlətlər böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilə bilər”.

Politoloqun fikrincə, Çinin son onilliklərdə nümayiş etdirdiyi iqtisadi yüksəliş “Çin modeli” anlayışını qlobal müzakirə predmetinə çevirib: “Dövlətin iqtisadiyyatda aktiv rolu, siyasi sabitlik, uzunmüddətli planlaşdırma və milli maraqlara əsaslanan inkişaf strategiyası bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün cəlbedici görünür. Bununla belə, Çin modeli universal alternativ kimi təqdim edilə bilməz. Bu model Çin cəmiyyətinin tarixi, mədəni və siyasi xüsusiyyətləri üzərində qurulub.

Avtoritar idarəetmə, fərdi azadlıqların məhdudluğu və mərkəzləşdirilmiş qərarvermə sistemi bir çox ölkələr üçün qəbulolunmazdır. Daha real ssenari ondan ibarətdir ki, Çin modeli Qərb liberal modelinə tam alternativ deyil, onunla paralel mövcud olan və bəzi elementləri seçilərək tətbiq olunan bir yol kimi çıxış edir. Çoxqütblü dünya tərəfdarları bu sistemi daha ədalətli hesab edir. Onların fikrincə, bir mərkəzin diktəsi əvəzinə, müxtəlif güc mərkəzlərinin mövcudluğu beynəlxalq münasibətlərdə balans yaradır və hegemonluğun qarşısını alır. Bu yanaşma xüsusilə Qərbin ikili standartlarından narazı qalan ölkələr üçün cəlbedicidir”.

Nicat İsmayılov bildirib ki, çoxqütblülük eyni zamanda xaos riskini də artırır: “Qaydaların zəifləməsi, beynəlxalq institutların təsir gücünün azalması və regional münaqişələrin artması bu sistemin mənfi tərəfləridir. Tarix göstərir ki, keçid dövrləri adətən sabitlikdən çox qeyri-müəyyənlik yaradır. Bu baxımdan, çoxqütblü dünya nə avtomatik olaraq daha ədalətli, nə də mütləq xaotikdir. Onun necə formalaşacağı böyük güclərin davranışlarından və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinin saxlanılıb-saxlanılmamasından asılıdır”.

Politoloqun fikrincə, mövcud qlobal transformasiya prosesi nə ABŞ-nin tam süqutu, nə də köhnə nizamın dərhal dağılması deməkdir: “Dünya daha mürəkkəb, daha rəqabətli və daha çevik bir mərhələyə daxil olur. Bu şəraitdə dövlətlərin uğuru ideoloji seçimdən çox, praqmatik siyasət, milli maraqlara əsaslanan balanslaşdırılmış xarici siyasət və daxili dayanıqlıqla müəyyən olunacaq. Yeni dünya nizamı hazır resept deyil. O, hələ formalaşma mərhələsində olan, risklərlə yanaşı imkanlar da yaradan bir prosesdir”.

İradə Cəlil, Bizimyol.info

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:190
embedMənbə:https://bizimyol.info
archiveBu xəbər 30 Yanvar 2026 15:48 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see378

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

20 Noyabr 2026 21:17see371

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see361

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

20 Noyabr 2026 22:14see361

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

20 Noyabr 2026 21:35see359

Dövlətçilik məfkurəsinə sədaqətin təcəssümü ŞƏRH

20 Noyabr 2026 21:27see341

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

20 Noyabr 2026 22:37see340

YAP Nizami rayon təşkilatının növbəti yeni ərazi partiya təşkilatı təsis edilib

20 Noyabr 2026 20:43see323

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see321

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

20 Noyabr 2026 22:21see318

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

20 Noyabr 2026 22:29see306

Liderlər razılığa gəldi: Süni intellektin hərbi əməliyyatlara müdaxiləsi məhdudlaşdırılır

20 Noyabr 2026 21:29see303

“Unudulmaz bir hekayə yazmağa çalışacağıq” Dambrauskas

20 Noyabr 2026 21:24see299

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

20 Noyabr 2026 22:29see290

Ağdamda yaradıcı master klas təşkil olundu FOTO

20 Noyabr 2026 21:05see271

Cennifer Lopesdən ETİRAF: “Altı ay dayanmadan ağladım”

20 Noyabr 2026 19:20see269

Qazax şəhərində beşinci İdman Festivalının açılış mərasimi keçirilib FOTO

20 Noyabr 2026 21:35see255

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see220

Sabunçu rayonunda YAP ın yaradılmasının 34 illiyi münasibətilə ağacəkmə aksiyası keçirilib

20 Noyabr 2026 21:11see220

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see208
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri