Qlobal süni intellekt savaşı

Paris ABŞ-ın “Aİ maşını”na qarşı əks-zirvə təşkil edib

10 və 11 fevral 2025-ci il tarixlərində Fransa London (2023) və Sinqapurdan (2024) sonra üçüncü Süni intellekt (AI) Fəaliyyət Sammitinə evsahibliyi etdi. Müşahidəçilər forumu ABŞ prezidenti Donald Trampın 500 milyard dollarlıq büdcə ilə elan etdiyi “Stargate” layihəsinə cavab kimi qiymətləndirirlər. Konfransın yekununda 58 ölkə “açıq”, “inklüziv” və “etik” süni intellekt inkişafı haqqında bəyannamə imzaladı. Bəs sammitin “qoca qitə” üçün hansı nəticələri olacaq? Ümumiyyətlə, süni intellekt məsələsində Avropa okeanın o tayına, eləcə də Çinə tutarlı cavab verə biləcəkmi?

Fransa mətbuatı artıq Paris AI Fəaliyyət Sammitini Trampın aqressiv “AI maşını”na qarşı “əks-zirvə” adlandırır. ABŞ-ın süni intellekt sahəsində qlobal üstünlüyünə yönəlmiş “American Stargate” proqramının istifadəyə verilməsi elanından sonra Paris maşın öyrənmə texnologiyalarının istifadəsinə və ən əsası tənzimlənməsinə hərtərəfli baxış keçirmək üçün beynəlxalq ictimaiyyəti bir araya gətirdi. Sammitin açılışı ərəfəsində Fransa prezidenti Emmanuel Makron tədbirin əsas məqsədini belə açıqlamışdı: süni intellekt sahəsinin texnologiyaların “Vəhşi Qərb”inə çevrilməsinin qarşısını almaq lazımdır. Onun sözlərinə görə, bu “fəaliyyət sammiti”nin siyasi və iqtisadi maraqları aydındır: “Avropa oyanışını” təhrik etmək və hazırda ABŞ və Çinin liderlik etdiyi süni intellekt uğrunda sürətlə inkişaf edən yarışda alternativ təklif etmək.

Sammitöncəsi keçirilən konfranslarda süni intellekt - mədəniyyət münasibətləri ətrafında müzakirələr aparıldı. Bu müzairələrdə vurğulandı ki, yeni texnologiyalara təhlükə kimi deyil, mədəni məkanı zənginləşdirmək və incəsənətə çıxış imkanlarını genişləndirmək vasitəsi kimi baxmaq lazımdır.

Ancaq fransalı sənətçilər süni intellekt məsələsində ciddi narahatlıqlarını bildirirlər. Jan-Jak Qoldman, Jak Dutron, Ketrin Reynqer və Bob Senklar kimi fransız korifeylər də daxil olmaqla 34 mindən çox sənətçi 5 fevral 2025-ci ildə Le Parisiendə dərc olunmuş açıq məktubu imzalamışdı. Onlar süni intellekt sistemlərinin hazırlanması üçün əsərlərindən icazəsiz istifadə edilməsinə qarşı çıxış edirlər və bunu onların yaradıcılıq işlərinə “yolverilməz hörmətsizlik” adlandırırlar. 

Amma sənətçilərin bu etirazı Fransa hakimiyyətini ciddi narahat etmədi. Yelisey Sarayı sammitin “möhtəşəmliyini” təmin etmək üçün büdcədən xeyli vəsait xərcləməkdən çəkinmədi. Parisin belə canfəşanlığının sadə izahı da var. Zəngin tədbirlər proqramı həyata keçirməklə Fransa süni intellektin inkişafı kontekstində “qoca qitə”də aparıcı ölkə statusunu təsdiqləmək istəyir. Lakin sammitin yekun bəyannaməsinin heç də bütün iştirakçılar tərəfindən imzalanmaması Parisin bu ambisiyasına kölgə saldı.

Məsələ ondadır ki, yekun bəyannaməni 58 ölkə imzaladı. Ancaq ABŞ və Böyük Britaniya yekun bəyannaməni imzalamadılar. Böyük Britaniyanın nümayəndəsi milli maraqları əsas gətirərək imzalamaqdan imtinanı belə əsaslandırdı. Bu mövqe Baş nazir Kir Starmerin yanvar ayında açıqladığı strategiyaya uyğundur. O zaman cənab Starmer bildirmişdi ki, Böyük Britaniya süni intellektdə “dünya lideri” olmağı hədəfləyir.

ABŞ rəsmiləri isə, ümumiyyətlə, bəyannaməni imzalamaqdan imtinanın rəsmi səbəblərini açıqlamadılar. Paris sammitindəki çıxışında vitse-prezident Cey Di Vens süni intellektin tənzimlənməsini tənqid edərək, “həddindən artıq müdaxilənin inkişaf edən sənayeni öldürə biləcəyini” vurğuladı. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, ABŞ və Böyük Britaniyanın bəyannaməni imzalamaqdan imtinası süni intellektin tənzimlənməsinə yanaşmalardakı mövcud fərqləri nümayiş etdirir.

Bəs “qoca qitə”nin süni intellekt sahəsində liderliyi ələ keçirmək şansı varmı? ABŞ və Çinin AI sənayesinin inkişafına xərcləmək istədikləri vəsait bu suala müsbət cavab verməyi xeyli çətinləşdirir. Doğrudur, Avropa liderləri neyron şəbəkələrinin inkişafına milyardlarla dollar yönəltməyə hazır olduqlarını bildirirlər. Məsələn, Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula Fon der Lyayen bildirir ki, Aİ Avropada süni intellektə investisiya üçün 200 milyard avro səfərbər etməyə hazırdır.

Bundan başqa, AK prezidenti süni intellekt sahəsində ABŞ və Çindən geri qalması barədə deyilənlərlə razılaşmadığını da açıqladı. Müşahidəçilər deyirlər ki, Ursula fon der Lyayenin süni intellekt sammitində çıxışı Aİ ilə ABŞ arasında süni intellektin tənzimlənməsi və inkişaf etdirilməsi ilə bağlı yanaşmalardakı ciddi fərqləri ortaya çıxartdı. Avropa Komissiyasının rəhbəri texnologiyaya təhlükəsizlik və inamı təmin etmək üçün aydın tənzimləyici bazanın yaradılmasının vacibliyini vurğulasa da, ABŞ-ın vitse-prezidenti Vens süni intellektin minimum tənzimləməsini tələb etdi. Vens vurğuladı ki, Birləşmiş Ştatlar süni intellekt sahəsində liderliyi saxlamaq niyyətindədir, Amerika sənayenin inkişafını ləngidə bilən həddindən artıq nəzarətdən qaçır. ABŞ-ın ambisiyalarının nümunəsi 500 milyard dollarlıq “Stargate” investisiya planıdır. 

Bir sözlə, Birləşmiş Ştatlar süni intellekt sahəsindəki liderliyini nə Çinə, nə də Avropaya güzəştə gedəcəyini bildirir. Avropada da gözəl bilirlər ki, ABŞ və Çin süni intellekt sahəsində liderdirlər. Lakin Avropanın çox da geridə qalmayacağına da ümid bəsləyirlər. “Qoca qitə”nin sakinləri deyirlər ki, yenidən velosiped ixtira etməyə ehtiyac yoxdur, ancaq irəliləmək lazımdır. Avropa şirkətləri süni intellektin tətbiqinə Amerika korporasiyalarının yarısı qədər pul xərcləyirlər. Buna görə də, Avropada süni intellektin tətbiqi sürətləndirilməsə, ABŞ ilə məsafə daha da genişlənəcək. 

S.ELAY 
XQ