Ritmin memarı

Daş danışa bilərmi? Sükutun içində musiqi səslənə bilərmi? Bu sualların cavablarının hamısı XII əsrdə yaşamış Azərbaycan memarlığının əbədi siması, monumental şəxsiyyət Əcəmi Naxçıvaninin yaradıcılığındadır. Onun inşa etdiyi memarlıq abidələrinə baxanda biz sanki musiqi kimi səslənən bir ahəng duyur, bir simfoniya eşidirik. Əcəmi Naxçıvaninin möhtəşəm əsərlərində həndəsi fiqurlar musiqi notlarına çevrilir, naxışlar ritm tutur, sanki abidə səssiz bir melodiya ifa edir. Azərbaycan memarlığının güzgüsü Əcəmi Naxçıvaninin ucaltdığı türbələrin çoxbucaqlı formaları, naxışların təkrarı, onların ahəngli düzülüşü sanki musiqi notlarının daşda canlanmış formasıdır. Dahi memarın yaradıcılığı musiqinin, harmoniyanın daşdakı təcəssümüdür. Onun inşa etdiyi unikal tikililər üzərində fiqurların ritmi musiqiyə çevrilir, işıq və kölgə oyunu əbədi simfoniya yaradır. Əcəmi daşlarla elə möhtəşəm bəstələr hazırlayırdı ki, bu əsərlər əsrlərdir susmur, insanın ruhunu oxşayan mükəmməl musiqilər ifa edir. Onun ucaltdığı türbələr təkcə memarlıq abidəsi deyil, həm də simfonik əsərdir. Memarın şah əsəri hesab edilən Möminə xatun türbəsinin hər bir səthi sanki öz səsi ilə musiqi ifa edir. Buna baxmayaraq, bütün üzlər ümumi bir ahəng yaradır. Bu, təsadüfi deyildir. Orta əsr Türk-İslam dünyasında memarlıq, riyaziyyat, musiqi və s. sahələr bir-biri ilə sıx bağlı idi. Çünki həm musiqi, həm də memarlıq harmoniya üzərində qurulmuşdur. Əcəmi də daşlarla elə bir ritm yaratmışdı ki, bu ritm əsrlərdir hələ də davam edir. Memarlığın dühası Əcəminin əsərləri üzərində həkk etdiyi ulduz fiqurları, çoxbucaqlı ornamentlər kimi təkrarlanan naxışlar musiqidəki ritmik dövrləri xatırladır. Hər təkrarlanan motiv musiqidəki akkord kimidir. Bu motivlər yan-yana gələndə isə bütöv bir "musiqi əsəri" yaranır. Nəticə etibarilə bu abidələr sadəcə gözəllik nümunəsi deyil, həm də ruha xitab edən bir musiqi kimi "oxunur". Bu əsərlərə baxan insan yalnız gözləri ilə deyil, ruhu ilə də yaranan ritmi duyur. Əcəminin inşa etdiyi türbələr sanki sükut içində musiqi ifa edir. Orada alət yoxdur, səs yoxdur, lakin bir ahəng vardır. Günəş şüaları bu abidələrin inşasında istifadə olunan kərpiclər üzərinə düşəndə kölgə ilə işıq qarşılaşır və ritm daha da güclənir. Sanki həmin abidələr öz dili ilə ziyarətçiyə deyir: "Musiqi səsdən ibarət deyil, harmoniya hər yerdədir - daşda da, fiqurlarda da, kainatın özündə də".          

Bu gün biz yeni memarlıq nümunələri yaradırıq. Amma Əcəmi bizə öyrədir ki, hər tikili sadəcə funksional olmaqla kifayətlənməməlidir. O, insan ruhuna da təsir etməlidir. Necə ki, musiqi insanın qəlbinə yol tapır, memarlıq da həmin təsiri göstərməlidir. Əgər bir daş bir "not"dursa, bütöv bir tikili bir "simfonik əsər"dir. Əcəminin əsərlərində yaratdığı musiqi ritmi daima davam edir. Əcəmi Naxçıvani memarlığı daşda yaşayan musiqidir. Onun yaratdığı möhtəşəm əsərlər göstərir ki, əsl sənət zaman tanımır. Əgər bir əsərdə harmoniya varsa, o əsər sükutda da musiqi kimi səslənər. Bu gün Naxçıvanda Əcəminin inşa etdiyi memarlıq abidələrinə baxanda biz sadəcə bir abidə görmürük. Biz daşların, fiqurların, işıq və kölgənin yaratdığı əbədi musiqini eşidirik. Bu musiqinin müəllifi ritm memarı, əbədi sənətkar Əcəmi Naxçıvanidir.

Əcəmi Naxçıvani əsərləri təkcə memarlıq abidələri deyil, həm də milli kimliyimizin, sənət tariximizin əbədi yadigarlarıdır. Məhz buna görə də, Əcəmi irsinin yaşadılması dövlətimizin diqqət mərkəzindədir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 18 sentyabr 2025-ci il tarixində imzaladığı "Memar Əcəmi Naxçıvaninin abidəsinin ucaldılması haqqında" Sərəncam bu qayğının bariz nümunəsidir. Əcəmi Naxçıvaniyə abidənin ucaldılması təkcə bir sənətkarın xatirəsinə ehtiram deyil, həm də Azərbaycan memarlıq məktəbinin dünyaya təqdim olunan güclü bir simvoludur. Bu abidə həm qədim Naxçıvan torpağının tarixini, həm də xalqımızın sənətə və mədəniyyətə verdiyi qiyməti əks etdirir.

Brilyant CƏFƏRLİ

AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu Memarlıq, şəhərsalma və abidələrin bərpası şöbəsinin elmi işçisi