Ritorika və hərəkət: İsrail Türkiyə gərginliyi Suriya cəbhəsində necə dərinləşir?

İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin Suriyadakı aviabazaya endirdiyi son zərbə regionun iki ən güclü hərbi dövləti arasında gərginliyi yenidən pik həddə çatdırıb. Lakin ekspertlərin fikrincə, kəskin bəyanatlara baxmayaraq, tərəflər arasında açıq müharibə hələ ki uzaq ehtimal olaraq qalır.

İsrailin bu addımı, 2024-cü ilin dekabrında Bəşər Əsəd rejiminin devrilməsindən sonra Suriyanın gələcək taleyi uğrunda İsrail və Türkiyə arasında başlayan daha böyük nüfuz mübarizəsinin tərkib hissəsidir. "The Jerusalem Post" nəşrinin məlumatına görə, bəzi İsrail rəsmiləri artıq Suriya ərazisində Türkiyə ilə birbaşa hərbi toqquşma ehtimalını açıq şəkildə dilə gətirirlər.

"Sünni ittifaqı" qorxusu və Dəməşqə yönələn zərbələr

İsrail analitik dairələrində ehtimal olunan müharibə ssenariləri getdikcə daha çox müzakirə olunur. Təl-Əvivin əsas narahatlığı Əhməd əl-Şaraanın rəhbərlik etdiyi yeni Suriya hökumətinin mövqelərini möhkəmləndirməsidir. İsrailli tənqidçilər Dəməşq rəhbərliyini radikal meyillərdə ittiham edir və onların Ankara ilə yaxınlaşmasını təhlükə kimi dəyərləndirirlər. Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) Müsəlman Qardaşlığı ilə tarixi əlaqələrini xatırladan İsrail ekspertləri, keçmiş "İran təsir oxu"nu əvəz edə biləcək yeni bir "sünni ittifaqı"nın formalaşmasından ehtiyatlanırlar.

Lakin siyasi ritorika hələ ki birbaşa hərbi toqquşma demək deyil. İsrail illərdir Suriya ərazisini bombalamaq təcrübəsinə malikdir. Əsədin devrilməsindən əvvəl də Təl-Əviv "Müharibələr Arası Kampaniya" çərçivəsində ölkəyə minlərlə hava zərbəsi endirmişdi. Həmin əməliyyatların əsas məqsədi İranın Suriyadakı hərbi varlığını məhdudlaşdırmaq və Livan "Hizbullah"ına silah nəqlini dayandırmaq idi. Bu zərbələr təhlükəni tam aradan qaldırmasa da, müəyyən dərəcədə nəzarətdə saxlamışdı.

Əsəd rejiminin süqutundan sonra da İsrail bu strategiyasını dəyişməyib. Təl-Əviv yeni Suriya rəhbərliyi ilə diplomatik dil tapmaq əvəzinə, hədəfləri vurmaqda davam edir və sərhədyanı bufer zonada quru qüvvələrinin mövcudluğunu genişləndirir.

2025-ci ildən etibarən proseslər daha mürəkkəb xarakter alıb. İsrail Suriyanın cənubundakı druz azlığını qoruyacağını bəyan etdikdən sonra, Əs-Süveydə bölgəsindəki bəzi druz liderləri muxtariyyət və ya müstəqil dövlət qurmaq ideyasını müzakirə etməyə başlayıblar. Lakin bu yanaşma nə Dəməşq, nə Əman, nə də digər regional paytaxtlar tərəfindən qəbul edilir. Nəticədə İsrailin Suriya siyasəti anti-İran xəttindən çıxaraq, birbaşa yeni Suriya hökumətinə qarşı durmağa və druz amilindən istifadə etməyə yönəlib. Bu dinamika isə növbəti mərhələdə Türkiyə ilə birbaşa qarşıdurma riskini artırır.

Ankaranın Dəməşqdəki rolunun artması və Əbu əl-Duhur zərbəsi

Suriya hökuməti dəyişdikdən sonra Türkiyə Dəməşqin ən mühüm xarici tərəfdaşına çevrilib. Ankara Suriya ordusunun bərpası, kadr hazırlığı, avadanlıq təchizatı və loqistika sahəsində aktiv dəstək göstərir. Ankara ilə Əhməd əl-Şara arasında qurulan sıx əlaqələr Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Vaşinqton (Donald Tramp administrasiyası) tərəfindən də müsbət qarşılanıb.

İsrail üçün əsas təhlükə Ankaranın Suriyada təkcə dövlət təsisatlarını deyil, həm də strateji hərbi infrastrukturu, o cümlədən aviabazaları bərpa etmək potensialıdır. Məhz bu səbəbdən İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin Əbu əl-Duhur aviabazasına endirdiyi zərbə Ankaraya birbaşa xəbərdarlıq mesajı kimi qiymətləndirilir.

İsrail Baş Nazirinin Ofisi bəyan edib ki, Dəməşq Türkiyə qoşunlarının Hələb yaxınlığındakı aviabazada yerləşməsinə şərait yaratmaqla mövcud təhlükəsizlik "status-kvo"sunu pozub. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Eyal Zamir bufer zonaya səfəri zamanı bildirib ki, İsrail sərhədlərində düşmən qüvvələrin möhkəmlənməsinə göz yummayacaq və zəruri əməliyyat imkanlarını işə salacaq. Bu addım Təl-Əvivin Qəzza, Livan və Suriyada tətbiq etdiyi təhlükəsizlik Bufer Zonası konsepsiyası ilə tam üst-üstə düşür.

Türkiyənin təmkinli mövqeyi və Qəzza faktoru

Türkiyə hələ ki Colan təpələrindən uzaq durmağa çalışır və İsrail ilə birbaşa hərbi toqquşmada maraqlı olmadığını nümayiş etdirir. Türkiyə mediası İsrailin bu hücumlarını daha çox daxili siyasi gündəm və yaxınlaşan seçkilərlə əlaqələndirir. Türkiyənin Xarici İşlər Naziri Hakan Fidan İsraillə münasibətlərdə əsas diplomatik kanalı saxlayır, lakin Qəzza məsələsində sərt mövqeyini qoruyur. Fidan xəbərdarlıq edib ki, Qəzza razılaşması pozulacağı təqdirdə Türkiyə, Qətər və Misir İsrailə qarşı sərt tədbirlər görə bilər.

Ankaranın NATO-nun ən böyük ordularından birinə malik olması, Qətərdən Somaliyə qədər geniş hərbi infrastruktura yiyələnməsi İsrail siyasətçilərinin Türkiyəni "yeni İran" adlandırmasına səbəb olur.

Gələcək ssenarilər və Vaşinqtonun rolu

Mövcud mərhələdə nə Ankara, nə Dəməşq, nə də Təl-Əviv birbaşa müharibə tərəfdarıdır. ABŞ administrasiyası da hər üç tərəflə balanslaşdırılmış münasibətləri saxlamağa çalışır. ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri və Suriya üzrə xüsusi nümayəndəsi Tom Barrak İsrailin Əbu əl-Duhur bazasına hücumunu tənqid edərək, bunu regional sabitliyə xidmət etməyən "gərəksiz eskalasiya" adlandırıb. Vaşinqton hesab edir ki, Dəməşq təcavüzkar siyasət yürütmür və məsələlər diplomatiya yolu ilə həll olunmalıdır.

Ancaq tərəflərin maraqları getdikcə daha kəskin şəkildə toqquşur: İsrail Suriya səmasında tam fəaliyyət azadlığını və xarici hərbi mövcudluğun sıfırlanmasını istəyir; Türkiyə isə Suriyanın suverenliyini və ordusunu bərpa edərək öz təsir zonasını genişləndirmək niyyətindədir.

Ən təhlükəli ssenari Türkiyənin Suriyada iri hərbi obyektlər quracağı təqdirdə İsrailin onları hədəf alması və Ankaranın buna birbaşa cavab vermək məcburiyyətində qalmasıdır. Hazırda ən ehtimal olunan ssenari genişmiqyaslı müharibə deyil, Suriya ərazisində hər bir hərbi obyekt və aviabaza uğrunda gedən riskli və gərgin nüfuz mübarizəsidir.

E. Səlimov

AzPolitika.info