Rus Türk Müharibələri: 350 illik qarşıdurmanın TARİXİ

Bu gün Rusiya ilə Türkiyə arasında münasibətlər strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindədir. Amma tarixən tərəflər arasında münasibətlər uzun əsrlər boyu gərgin olub və Moskva Ankaranı əsas geosiyasi rəqiblərindən biri hesab edirdi. İki tərəf arasında hərbi toqquşmalara 1568-ci ildən 1918-ci ilə qədər davam edən 12 müharibədən ibarət olub . Bu müharibələrin ümumi nəticəsi olaraq Osmanlı imperiyası zəifləyib və Rusiya Balkan yarımadası, Qafqaz və Qara dəniz hövzəsində mövqelərini gücləndirib.

Lent.az Rusiya-Türkiyə müharibələrinə dair yazını təqdim edir.

1. Birinci Rus-Türk Müharibəsi (1568–1570)

Tərəflər arasında ilk müharibə Həştərxan Xanlığı üzərində nəzarət uğrunda baş verdi. Osmanlılar Həştərxan şəhərini ələ keçirmək üçün böyük bir ekspedisiya təşkil etdilər, lakin sərt iqlim şəraiti və rus müdafiəsi nəticəsində uğursuz oldular. Müharibə nəticəsində Həştərxan Xanlığının ərazisi Rusiyada qaldı və Osmanlılar geri çəkilməyə məcbur oldular.

2. İkinci Rus-Türk Müharibəsi (1676–1681)

Bu hərbi kampaniya Ukrayna əraziləri üzərində nəzarət uğrunda baş verdi. Osmanlılar və ruslar arasında bir neçə döyüş oldu, lakin heç bir tərəf həlledici üstünlük əldə edə bilmədi. Nəticədə, Baxaçisaray müqaviləsi ilə atəşkəs elan edildi və mübahisəli ərazilər müvəqqəti olaraq bölüşdürüldü.

3. Üçüncü Rus-Türk Müharibəsi (1686–1700)

Növbəti müharibə Azov qalasının nəzarəti uğrunda baş verdi. Rusiya, Osmanlı imperiyasının zəifləməsindən istifadə edərək Azov qalasını ələ keçirdi.

4. Dördüncü Rus-Türk Müharibəsi (1710–1713)

Bu müharibə Prut çayı ətrafında toqquşmalar nəticəsində baş verdi. Rusiya və Osmanlı imperiyası arasında baş verən döyüşlərdə Osmanlılar üstünlük əldə etdilər. Prut kampaniyası nəticəsində Azov qalası Osmanlılara qaytarıldı.

5. Beşinci Rus-Türk Müharibəsi (1735–1739)

Çar və sultan qüvvələri növbəti dəfə  Krım və Qara dəniz sahilləri üzərində nəzarət uğrunda üz-üzə gəldi. Rusiya və Osmanlı imperiyası arasında baş verən döyüşlərdə Osmanlılar üstünlük əldə etdilər. Belqrad müqaviləsi ilə ərazilərin bir hissəsi Osmanlılara qaytarıldı.

6. 1768–1774-cü illər müharibəsi

Bu müharibə, Rusiya ilə Osmanlı imperiyası arasında baş vermiş və Rusiya ordusunun uğurları ilə nəticələnib. 1774-cü ildə imzalanan Kiçik Kaynarca müqaviləsi ilə Krım xanlığı müstəqil elan etdi, lakin faktiki olaraq Rusiya nəzarətinə keçdi. Rusiya, Qara dənizdə donanma saxlamaq və Osmanlı imperiyasındakı pravoslav xristianların himayədarı olmaq hüququ əldə etdi.

7. 1787–1792-ci illər müharibəsi

Bu müharibə nəticəsində Rusiya, Dnestr çayının sol sahilini və Qara dəniz sahilindəki əraziləri ələ keçirdi. Yassı müqaviləsi ilə Osmanlı imperiyası bu əraziləri Rusiyaya verməyə məcbur oldu.

8. 1806–1812-ci illər müharibəsi

Bu müharibə zamanı Rusiya, Bessarabiya bölgəsini ələ keçirdi. 1812-ci ildə imzalanan Buxarest müqaviləsi ilə Osmanlı imperiyası Bessarabiya bölgəsini Rusiyaya verdi.

9. 1828–1829-cu illər müharibəsi

Bu müharibə nəticəsində Rusiya, Qara dənizin şərq sahilindəki əraziləri və Gürcüstanın bəzi hissələrini əldə etdi. Ədirnə müqaviləsi ilə Osmanlı imperiyası bu əraziləri Rusiyaya verməyə məcbur oldu.

10. Krım Müharibəsi (1853–1856)

Rusiyanın Qara dənizdə öz təsir dairəsini genişləndirmək üçün başlatdığı Krım Müharibəsi Britaniya, Fransa və Sardiniya Krallqılarının müharibəyə qoşulması ilə nəticələnib. Rusiya birləşmiş koalisiyaya ağır məğlubiyyətə uğrayır. Müharibəni sonlandıran Paris müqaviləsi ilə Rusiya əraiz itkiləri ilə üzləşir, Qara dənizdə hərbi gücünü itirir.

11. 1877–1878-ci illər müharibəsi

Bu müharibə nəticəsində Bolqarıstan muxtariyyət əldə etmiş, Rumıniya, Serbiya və Monteneqro müstəqilliklərini elan etdi. San Stefano müqaviləsi ilə Osmanlı imperiyası bu dəyişiklikləri qəbul etdi.

12. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə Qafqaz Cəbhəsi (1914–1918)

Birinic Dünya Müharibəsinin gedişi sırasında fərqli hərbi alyanslara üzv olan Rusiya və Türkiyə Qafqazda strateji ərazilər uğrunda mübarizəyə başlayır. Rusiya 1917-ci ilin yayına qədər cəbhədə üstünlük əldə etsə də, inqilablar və qarışıqlıq bu üstünlüklərdən yarararlanmağa imkan vermir. 

Tarixi Əhəmiyyəti

Rus-Türk müharibələri, Osmanlı imperiyasının zəifləməsi və Rusiya imperiyasının güclənməsi prosesində mühüm rol oynadı. Bu müharibələr nəticəsində Osmanlı imperiyası ərazilərinin bir hissəsini itirmiş, Rusiya isə Qara dəniz və Balkanlarda təsirini artırmışdı.

Nəticə

Rus-Türk müharibələri, iki imperiyanın qarşıdurması və Avrasiya bölgəsindəki siyasi balansın dəyişməsi baxımından əhəmiyyətli hadisələr silsiləsidir. Bu müharibələr, həmçinin müasir Türkiyə və Rusiya dövlətlərinin formalaşmasında da təsirli olub.