İşdə oturub işdən çıxmaq: İşçiləri “candərdi” işləməyə nə vadar edir?

Son zamanlar dünyanın hər yerində şirkətlər yeni bir fenomenlə qarşılaşırlar.

Bu tendensiya "səssiz krekinq" adlandırılıb. Buna "səssiz işdən çıxma" da demək olar. İşçilər əvvəllər işlərinə olan maraqları azaldıqda iş proseslərini açıq şəkildə boykot edirdilər, indi əsas funksiyaları işi “candərdi” yerinə yetirməkdir. Mütəxəssislər izah edirlər ki, səssiz krekinqdən təsirlənən şirkətlərin inkişaf keyfiyyətindən danışmaq çətindir - onların işçiləri yeni ideyalar təklif etmir, tapşırıq müzakirələrinə rəsmi şəkildə yanaşır vəəlavə məsuliyyət daşımaq istəmirlər. Təkcə 2025-ci ilə qədər rəsmi işçi cəlbindən qlobal iqtisadiyyata dəyən ziyan 438 milyard dollar təşkil edib. Analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, şirkət rəhbərliyi işçilərə  qayğı göstərməyə başlamazsa, səssiz krekinq epidemiyaya çevriləcək.

“Səssiz işdən çıxma” qlobal problemdir

İş proseslərində iştirakın kütləvi şəkildəyox çıxmasıəksər ölkələrdəyayğındır. Məsələn, ABŞ-də“TalentLMS” korporativ onlayn təlim xidmətinin analitikləri tərəfindən aparılan sorğuya görə, "səssiz işdən çıxma" ilə qarşılaşan işçilərin nisbətinin 2025-ci ilə qədər 54 faizə çatacağı gözlənilir. Bundan əlavə, hər beş respondentdən biri müntəzəm olaraq “səssiz işdən çıxma”iləqarşılaşdığını bildirib. Respondentlərin üçdə birindən çoxu (34 faiz) iş yerində bu fenomeni zaman-zaman yaşadıqlarını etiraf edib. “GallupOrganization”un  məlumatlarına görə, hazırda ABŞ şirkətlərindəki işçilərin təxminən 52 faizi səssiz sabotaj göstərir və işçilərin daha 17 faizi iş proseslərində fəal iştirak etmir.

438 milyard dollar itki

Payızın əvvəlindən bəri Böyük Britaniyada "səssiz krekinq" axtarışları 145 faiz artıb. Mütəxəssislər bu artımı Böyük Britaniyada yaşayış xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə artması, yeni tədris ilinə hazırlıqla bağlı xərclərin artması iləəlaqələndiriblər. “YuLife” izah edir ki, bu şəraitdə insanlar gələcəklə bağlı getdikcə daha çox narahat olurlar vəəsas gəlir mənbələrini itirmək perspektivi işçiləri "səssiz krekinq" fenomeni və onunla mübarizə yolları haqqında məlumat axtarmağa sövq edir.

Buna görə də işəgötürənlər işçilərin psixoloji problemlərinin həllinə kömək etməlidirlər, lakin ekspertlər qeyd edirlər ki, əslində bu, həmişə belə olmur. İşçilərin stressinin pik dövrü ənənəvi olaraq ilin əvvəlində baş verirdi və bir çox işçi yanvar ayındakı vəziyyətdən şikayətlənirdisə, pik təzyiq indi sentyabr və oktyabr aylarında getdikcə daha çox hiss olunur. Tədqiqatın müəllifləri belə bir nəticəyə gəliblər:

"İşçilər Miladdan çox əvvəl təzyiq və stress yaşayırlar. Onlar ictimaiyyət qarşısında dözüm nümayiş etdirirlər,  amma gizlicə özlərini yorğun hiss edirlər".

"Səssiz krekinq" epidemiyasından qlobal iqtisadi ziyan 2025-ci ildə 438 milyard dollara çatacaq.

Dövlət işi - təhlükəli tendensiya

Sənaye həmkarlar ittifaqlarının ənənəvi olaraq güclü olduğu Qərbi və Şimali Avropa ölkələrində mütəxəssislər başqa bir təhlükəli tendensiyanı vurğulayırlar: "dövlət işi". Məsələn, Almaniya və Skandinaviya ölkələrində işçilərin  işdən çıxarılmasına qarşı zəmanətli müdafiə onlara dəstək verir. Bu ölkələrdə işdən çıxarılmanın yeganəəsasları əmək intizamının kobud şəkildəpozulmasıdır - üzrlü səbəb olmadan işə uzun müddət çıxmamaq. Almaniyada bir şirkət meneceri ixtisar etməyi planlaşdırırsa, işdən çıxarılmalardan təsirlənən hər bir işçiyə bir neçə ay əvvəl xəbərdarlıq etməlidir.

Bu dövrdə işçilər yaxşı müavinətinə ümid edə bilərlər. Bu vəziyyət nəticədə gənclər arasında işsizliyin artmasına səbəb olur.Z nəslinin üzvləri aylarla uyğun vəzifələr axtarmağa məcbur olurlar və tez-tez boş vaxt keçirirlər. İsveçdə bir işçi işdən çıxarılacağı halda yaxşı kompensasiya və özəl fondlara ianələr yolu ilə peşəkar yenidən hazırlıq keçmək  hüququna malikdirlər. Ekspertlərin iddia etdiyi kimi, bunlar işdə boş oturmanı (“sakit çatlama fenomeni”) artırır.

Rusiya şirkətləri də bu qlobal trenddən təsirlənib. Qərb ölkələrində olduğu kimi, daxili əmək bazarında da “sakit çatlama fenomeni” başqa bir "səssiz" sindromu - sakit işdən çıxma sindromunu əvəz edib. RTA rəqəmsal agentliyinin HR direktoru OlqaBaxtina qeyd edib ki, əvvəllər bəzi işçilər şirkətdəki vəzifələrindən narazı olduqları təqdirdə iş proseslərini açıq şəkildə sabotaj edirdilər, lakin indi onlar taktikanı dəyişiblər. Bu da komanda atmosferinə və şirkətin ümumi fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir.

Baxtina iddia edir ki, "səssiz istefa"dan fərqli olaraq, erkən mərhələlərdə“sakit çatlama”əlamətlərini aşkar etmək olduqca çətindir. İşçi peşəkar öhdəliklərini yerinə yetirməyə davam edir, rəhbərliyin tənqidindən yayınır və iş intizamınıqoruyur:

“Lakin onlar bütün bunları "gözlərində eyni parıltı olmadan" edirlər. Rəhbərliyin belə bir işçini əlavə məsuliyyət və iş yükü götürməyə məcbur edəbilməsi ehtimali azdır”.

Daha az həvəs, daha az enerji

Ekspert izah edir ki, onlar sadəcə vəzifələrini həvəssizliklə yerinə yetirməyə davam edəcəklər:

“Bu cür həvəssiz işçilərin şüarı "daha az ideya, daha az enerji, daha az təşəbbüs" kimi ümumiləşdirilə bilər. Bütün bunlar nəticədə komanda atmosferinə təsir göstərir. İşçilərin sayı nə qədər çox olarsa, "ümumi karlıq" və ünsiyyət durğunluğu hissi bir o qədər artır”. 

Koronavirus prosesi tətikləyib

Koronavirus pandemiyası dünyada iş şəraitini kəskin şəkildə dəyişdirib. Uzaqdan işə geniş keçid səbəbindən işçilər rəhbərlikləəlaqəni itirməyəbaşlayıblar. İş qrafiklərindəki dəyişikliklə yanaşı, işçilər artıq şəxsi həyatları üçün daha çox vaxt qazanıblar. Bu da onları prioritetləri və dəyərləri barədə daha tez-tez düşünməyə vadar edib. Çoxları üçün əlavə iş saatları və uyğunluğu təmin etmək üçün rəhbərlik tərəfindən daimi monitorinq olmadan çevik cədvəl  optimal seçim olub. Pandemiya işçilərin durğun əmək haqqı olan sektorlardan (pərakəndəsatış, qonaqlama və s.) daha çox peşəkar inkişaf imkanlarına malik sahələrə kütləvi şəkildə köçməsini sürətləndirib. 

"Böyük işdən çıxış" adlandırılan dövr 2021-ci ildə ABŞ-də başlayıb. Təkcə ilin ikinci yarısında təxminən 20 milyon amerikalı işdən çıxıb. Pandemiyanın sonu əvvəlki  iş şəraitinə tədricən qayıtmağa səbəb olub və həm ABŞ-də, həm də digər Qərb ölkələrində "Böyük işdən çıxış" dövrü sona çatıb. “Google” və“Microsoft” kimi böyük texnologiya şirkətlərinin rəhbərləri işçilərdən ofislərəqayıtmalarını və ya qismən uzaqdan işəkeçmələrini tələb ediblər. Qlobal inflyasiyanın sürətlənməsi, artan işsizlik və yaşayış xərcləri insanların işdən çıxarılma təhlükəsi altında hətta maaşların azaldılmasını  qəbul etmələrinə səbəb oldu. Bu, xeyli sayda işçinin işdə oturub işləməmək tendensiyasını sürətləndirib.

Kredit, ipoteka və uşaqlar...

Florida Dövlət Universitetinin Biznes Kollecinin dosenti UeynHoxvarterin sözlərinə görə, 2025-ci ildə“səssiz krekinq” fenomeni bütün səviyyələrə yayılıb. Həm karyeralarında ilk addımlarını atan gənc işçilər, həm də daha təcrübəlilər bu "səssiz tükənmə"yəmeyillidirlər. O qeyd edir ki, birinci kateqoriya bu çökməyəən çox meyillidir. Məzun olduqdan beş il sonra gənclər tez-tez həqiqətən düzgün karyera seçimi edib-etmədiklərindən şübhələnməyəbaşlayırlar. Yaşlı nəsillər də işdə psixoloji tükənmə yaşayırlar. Qlobal iqtisadi qeyri-sabitlik, kütləvi işdənçıxarma təhlükəsi və qiymətlərin artması onları "geri çəkilməyə" sövq edir. Əhəmiyyətli maliyyə yükü ilə birlikdə (iqtisadi cəhətdən aktiv insanların çoxunun kreditləri, ipotekaları və uşaqları var) bütün bu amillər onların psixikasına əlavə bir yük qoyur. 

Gənclər evlənmək və “ev”lənəbilməməkdənqorxurlar

İşçilərin işdən çıxması qlobal iqtisadiyyata əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. “Gallup”təşkilatının tədqiqatçıları təkcə 2023-cü ildə işçilərin rəsmi fəaliyyətinin dəyərini 8,8 trilyon dollar və ya qlobal ÜDM-in 9 faizi olaraq qiymətləndiriblər. Bu, "səssiz işdən çıxma" tendensiyasının vurduğu ziyandır. Buna artan "səssiz tükənmə" tendensiyasının vurduğu ziyanı da əlavə etsək, zərər daha da böyük ola bilər. Bu tendensiyadan qlobal iqtisadiyyata dəyən ziyan təkcə 2025-ci ildə 438 milyard dollara çatacaq. Bu, miqyasına görə Norveçin ÜDM-i ilə müqayisə edilə bilər.

İşçilərin əmək fəaliyyətinin azalmasının əsas səbəbləri kimi aşağı əmək haqqı və sonra iş tapa bilməməkdir. Bütün bunlar zehni sağlamlığın pisləşməsinə  səbəb olur.  Analitiklər ən yüksək stress səviyyəsinin gənclər arasında olduğunu aşkar ediblər. Z nəslinin təxminən 50 faizi iş gününün çox hissəsində narahatlıq keçirir. Bu, onların gələcəyi ilə bağlı artan narahatlıqlarla bağlıdır. Mütəxəssislərin izah etdiyi kimi, bir çoxları inflyasiyanın onların ailə qurmaq və ya ev almaq kimi  məqsədlərinəçatmayacağını düşünürlər.

Xidmət, səhiyyə və təhsil sektorunda çalışanlar daha tez tükənir

Tükənmənin digər əhəmiyyətli amili süni intellekt (Sİ) texnologiyalarının sürətli inkişafıdır. Bu təhdidlər bütünişçilər üçün də aktualdır. Buraya menecerlər, proqramçılar, dövlət qulluqçuları, inzibatçılar və s. daxildir. “PwCGlobalWorkforceSentimentPulse”un (2025) sorğusuna görə, bu cür işçilərin 46 faizi müntəzəm olaraq Sİ səbəbindən işlərini itirmək riski ilə bağlı narahatlıq keçirirlər.  Beynəlxalq audit şirkəti “PricewaterhouseCoopers” belə qənaətə gəlib:

"Bu,  işçilərin sakit emosional yadlaşmasına gətirib çıxarır".

Böyük şirkətlərin işçiləri, eləcə də xidmət, səhiyyə və təhsil sektorlarında çalışanlar "səssiz tükənməyə" meyillidirlər.Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, bu cür təşkilatlar şişirdilmiş işçi qüvvəsi ilə xarakterizə olunur, onların şöbələri və ya bölmələri tez-tez vəzifə,əsas funksiyalar baxımından bir-birini təkrarlayır. Belə şirkətlərdə və ya agentliklərdə işçilərlə yüksək vəzifəli menecerlər arasındakı əlaqə adətən zəif olur. Bu vəziyyətdə sıravi işçilər rəhbərliyinproblemlərə diqqət yetirəcəyinə ümid edə bilməzlər. Bu cür təşkilatlarda iş prosesinin həddindən artıq bürokratlaşdırılması mənasızlıq hissinə səbəb olur. Nəticədə, işçilərdə daxili boşluq və ya peşəkar məyusluq hissiartırır. Karyera perspektivlərinin olmaması çalışqan və məsuliyyətli bir işçini "iş zombisinə" çevirə bilər. İşləri insanlarla ünsiyyətdən çox asılı olan işçilər tükənməyəən çox meyillidirlər. Buraya xidmət və pərakəndə satış işçiləri də daxildir. Bu işçilərin hətta 10 dəqiqə belə dincəlməyə vaxtı yoxdur və rəhbər satışları artırmaq üçün maksimum iştirak tələb edir. Bu, xüsusən də pərakəndə satış menecerlərinə, kiçik bank işçilərinə vəçağrı mərkəzi operatorlarına aiddir. 

Müəllimlər də öz növbəsindəölkələrindəki qaydalara   riayət etməyə məcburdurlar. Bütün bunlar onların zehni sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Bəzi ölkələrdəmüəllimlərin problemləri həmdə aşağı əmək haqqıdır. Bu, müəllimlər arasında tükənmə üçün əhəmiyyətli ilkin şərtlər yaradır.

Psixoanalitik və davranış psixoloqu KaterinaBıçkova qeyd edir ki, korporativ iyerarxiyanın müxtəlif səviyyələrində olan insanlar psixoloji tükənməni fərqli şəkildə yaşayırlar:“Məsələn, orta səviyyəli menecerlər bununla rəhbərləri tərəfindən onlara verilən tapşırıqların sayının artması səbəbindən üzləşirlər. Eyni zamanda, rəhbərlərindən fərqli olaraq, onlar əsas qərarlar üçün real məsuliyyət daşımırlar. Sonuncular isə öz növbəsində rəqib şirkətlərin təzyiqinə daim dözmək məcburiyyətində qalırlar ki, bu da onları tez-tez tabeçiliyində olanları həddindən artıq idarəyə məcbur edir. Bütün bunlar nəticədə komanda daxilində gərginliyi artıran sərt idarəetmə tərzinə gətirib çıxarır”.
Hətta güclü korporativ mədəniyyəti və işçilərin rifahı baxımından  tanınan Qərb ölkələri belə, hələ də “səssiz krekinq” epidemiyasını tam aradan qaldıra bilməyiblər. “Gallup”təşkilatının analitikləri tərəfindən aparılan bir araşdırma göstərib ki, rəhbərlər çox vaxt günahkardırlar. Sorğu göstərib ki, menecerlər tabeliyində olanların inkişafınada az maraqlıdırlar. 

Ekspertlər deyirlər ki, bu vəziyyətlə  mübarizə aparmaq üçün effektiv tədbir işçilər arasında müntəzəm olaraq "nəbz sorğuları" aparmaq ola bilər. Əgər işçilərin tükənməsi problemi həll olunmazsa, narazı işçilərin sayı sürətlə artmağa davam edəcək. 

Elnarə Kərimova
"Cebheinfo.az"
 

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin