Rusiyanın neft, almaz və qızıl milyonçusu türk dövlətləri ARAŞDIRMA

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev paytaxt Ankarada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının sonuncu Zirvə görüşündə çıxışı zamanı diqqətçəkən təkliflə çıxış edərək Rusiyanın təşkilata “TDT+” əməkdaşlıq formatında və ya müşahidəçi statusunda qoşulmasını təklif etdi.

Postsovet məkanında iqtisadi və siyasi inteqrasiya cəhdləri fonunda səslənən bu təklif türk dünyasının tarixi, eləcə də Rusiya daxilindəki türk xalqlarının keçmişi və demoqrafik reallıqları ilə bağlı sualları yenidən aktuallaşdırıb.

“Yeni Sabah”ın araşdırmasına əsasən, Rusiya Federasiyasının tərkibində bu gün də köklü türk xalqlarının adını daşıyan 9 əsas respublika mövcuddur: Marqarita pizza

Tatarıstan Respublikası

Rusiya üzrə təxminən 10 milyon əhaliyə malik tatarların taleyi Kazan xanlığının 1552-ci ildə İvan Qroznı tərəfindən işğal edilməsi ilə kökündən dəyişdi. Kazan xanlığının süqutu ilə orta Volqa boyu türklərinin müstəqilliyinə son qoyuldu, zorla xristianlaşdırma siyasəti və kütləvi assimilyasiya prosesləri həyata keçirildi. Əsrlər boyu davam edən milli-azadlıq mübarizələrinə baxmayaraq, bölgə əvvəlcə çarizmin, daha sonra isə bolşeviklərin nəzarəti altında qaldı.

Müasir dövrdə Tatarıstan Rusiya Federasiyasının ən inkişaf etmiş sənaye, neft-kimya, maşınqayırma və İT mərkəzlərindən birinə çevrilib. Respublika özünün yüksək iqtisadi müstəqilliyi, innovativ texnoparkları və güclü mədəni institusional infrastrukturu ilə fərqlənir.

Başqırdıstan Respublikası

Ölkə daxilində təxminən 1,57 milyon başqırd türkü yaşayır və bu torpaqların rus çarlığı tərəfindən işğal mərhələsi XVI əsrin ikinci yarısından – Kazanın süqutundan sonra başladı. Yerli əhali rusların istila siyasətinə qarşı uzun müddət güclü qiyamlar və azadlıq mübarizələri apardı, lakin XVIII əsrin sonuna qədər çar qoşunları tərəfindən tamamilə tabe etdirildi və diyar müstəmləkəyə çevrildi.

Bu gün Başqırdıstan zəngin neft emalı, energetika və kənd təsərrüfatı potensialı ilə tanınan iri aqrar-sənaye regionudur. Həmçinin paytaxt Ufa bölgənin mühüm elm, təhsil və mədəniyyət mərkəzi kimi inkişafını sürətlə davam etdirir.

Çuvaşiya Respublikası

Təxminən 1,05 milyon nəfərlik çuvaş icmasının ata-baba yurdları XVI əsrdə Kazan xanlığının tərkibində olarkən Rusiya dövlətinin hərbi yürüşləri nəticəsində ələ keçirildi. 1551-ci ildə bölgənin ağsaqqalları ruslara tabe olmaq məcburiyyətində qaldı və sonrakı dövrlərdə çarizmin həyata keçirdiyi dini-inzibati islahatlar çuvaşların mədəni həyatına ağır zərbə vurdu.

Hazırda Çuvaşiya əsasən elektrotexnika, maşınqayırma və kimya sənayesi sahəsində ixtisaslaşmış sənaye-aqrar respublikasıdır. Çeboksarı şəhəri başda olmaqla bölgədə milli dilin və mədəni irsin qorunub saxlanılması istiqamətində layihələr icra olunur.

Saxa (Yakutiya) Respublikası

Şərqi Sibirin sərt təbiətində məskunlaşan və sayı təxminən 480 min nəfər olan saxa türklərinin torpaqları XVII əsrdə rus kazak dəstələrinin hücumlarına məruz qaldı. Pyotr Beketov kimi kazak başçılarının rəhbərliyi ilə bölgəyə daxil olan çar qüvvələri yerli əhalidən ağır vergilər topladı və hərbi qarnizonlar yaratmaqla nəhəng əraziləri imperiya tərkibinə qatdı.

Bu gün Saxa Respublikası almaz, qızıl və kömür hasilatına görə dünyada və Rusiyada lider mövqelərdən birini tutur. Təbii resursların zənginliyi respublikaya nəhəng iqtisadi gəlir gətirməklə yanaşı, yerli saxa mədəniyyətinin və dilinin güclü şəkildə inkişaf etməsinə imkan yaradır.

Altay Respublikası

Qədim türk yurdu olan və ölkə üzrə təxminən 80 min altaylının yaşadığı bu bölgə XVII–XVIII əsrlərdə Çin və Cunqar xanlığı ilə Rusiya imperiyası arasında rəqabət meydanına çevrildi. Cungar xanlığının süqutundan sonra Rusiya XVIII əsrin ikinci yarısından etibarən bu torpaqlara müdaxilə etdi, 1860-cı illərdən etibarən isə rus kəndlilərinin kütləvi köçürülməsi nəticəsində yerli əhali öz ata-baba yurdlarında sıxışdırıldı.

Müasir Altay Respublikası özünün bənzərsiz təbiəti, dağları və çayları sayəsində Rusiyanın əsas ekoloji turizm və rekreasiya mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Regionda kənd təsərrüfatı, arıçılıq və yaşıl enerji layihələri müasir inkişafın əsasını təşkil edir.

Xakasiya Respublikası

Yenisey qırğızlarının tarixi torpaqlarında qərarlaşan və sayı təxminən 60 min nəfər olan xakasların yurdları XVII–XVIII əsrlərdə Rusiya imperiyasının Sibiri işğal etməsi prosesində imperiyaya birləşdirildi. Rusiya çarlığı bu strateji bölgəni ələ keçirmək məqsədilə möhkəmləndirilmiş qalalar inşa etdi və yerli türk tayfalarının şiddətli müqavimətini qanlı şəkildə yatırdı.

Müasir Xakasiya güclü alüminium sənayesi, hidroenergetika və metallurgiya kompleksi ilə seçilir. Arxeoloji və tarixi abidələrlə zəngin olan respublika eyni zamanda regional turizm potensialını genişləndirir.

Tuva Respublikası

Təxminən 295 min nəfərlik tuvalı əhalinin yaşadığı bu dağlıq diyar uzun müddət Çin və Monqolustanın təsir dairəsində oldu. XX əsrin əvvəllərində – 1914-cü ildə Rusiya imperiyası protektorat bəhanəsi ilə bölgəni özünə birləşdirdi; Sovet dövründə qısamüddətli müstəqil Tuva Xalq Respublikası yaradılsa da, 1944-cü ildə SSRİ-nin tərkibinə tam hüquqlu muxtariyyət kimi daxil edildi.

Bu gün Tuva dağ-mədən sənayesi və ənənəvi heyvandarlıq üzrə ixtisaslaşmış, öz unikal boğaz ifaçılığı mədəniyyətini dünyada tanıdan bir bölgədir. Nəqliyyat və logistika infrastrukturlarının yenilənməsi ilə regionun iqtisadi inteqrasiyası sürətlənir.

Qaraçay-Çərkəz Respublikası

Şimali Qafqazın dağlıq hissəsində qərarlaşan və sayı təxminən 225 min nəfər olan qaraçay türklərinin torpaqları XIX əsrin birinci yarısında Rusiya imperiyasının Qafqazı işğal etməsi zamanı nəzarət altına keçdi. 1828-ci ildə baş verən Xamut çayı döyüşündən sonra bölgə işğal olundu, 1943-cü ildə isə Stalin rejiminin əmri ilə qaraçay xalqı bütövlükdə Orta Asiyaya və Qazaxıstana sürgün edildi və xalq yalnız 1957-ci ildə tarixi vətərinə qayıda bildi.

Hazırda Qaraçay-Çərkəz Respublikası turizm, dağ-xizək kurortları və kənd təsərrüfatı sahəsində böyük uğurlar əldə edir. Regionun dağ turizmi kompleksi Rusiya miqyasında ən çox sərmayə cəlb edən zonalar sırasındadır.

Kabardin-Balkar Respublikası

Qafqazın qədim türk xalqlarından biri olan və ölkə üzrə təxminən 125 min nəfər balkarın yaşadığı bu torpaqlar Çar Rusiyasının Qafqaz müharibələri nəticəsində XIX əsrin əvvəllərində imperiyaya birləşdirildi. Balkarlar da 1944-cü ilin martında qaraçaylılar kimi Qazaxıstan və Orta Asiyaya sürgün olundu və illər sonra öz yurdlarına dönə bildilər.

Bu gün respublika Avropanın ən hündür nöqtəsi olan Elbrus dağı sayəsində beynəlxalq dağçılıq və xizək turizminin mərkəzinə çevrilmişdir. Həmçinin bağçılıq, kənd təsərrüfatı və tikinti materialları istehsalı bölgə iqtisadiyyatının əsas dayaqlarındandır.

Nazim Hacıyev