Sözünü demək cəsarət, susmaq tərbiyədirsə, tərbiyəsiz kimdir?

Emilya Tağıyeva yazır...

Mağazada satıcı qıza çımxıran qadına hamı səssizcə baxırdı. O, səbəbsiz yerə əsəbiləşmişdi - sadəcə, "tərs baxdığı" üçün qızı təhqir edirdi. Mən də baxırdım. Müdaxilə etmədim. Qorxurdum? Xeyr. Sadəcə, öz abrımı qorumaq istədim. Amma sonra düşündüm: bəlkə, səhv etdim, qızı müdafiə etməli idim? Göstərdiyim tərbiyə idi, ya laqeydlik?

Bəlkə də, bu, böyüdüyümüz mühitin bizə verdiyi vərdişlərdəndir...

Mənim yeniyetməlik illərim 1990-cı illərə düşüb. Həmin dövrləri xatırlayanda "Tütək səsi" filmindəki kimi ağ-qara mənzərə gözümün önündə canlanır - müharibənin izləri, qəmli simalar, ümidsiz baxışlar. Bir tərəfdən də sovet hökuməti dağılmışdı - işsizlik, çörək növbələri, talon sistemi... O illəri görən hər kəsin yaddaşında bu izlər qalıb. Biz uşaqların da özünəməxsus dərdləri var idi - məktəbdə bullinq, bəzi müəllimlərin ayrı-seçkilik etməsi, bəyəndiyimiz nəyisə ala bilməmək... Böyüklərin problemlərini görüb öz çətinliklərimizi evdə deməyə utanırdıq. Dostlarla kafeyə, restorana getməyin adını belə çəkmirəm.

Bugünkü nəsil isə əsl gəncliyini yaşayır, birlikdə görüşür, gəzintiyə gedirlər, metkartinq, boulinq, peyntboldan tutmuş karaokeyə kimi müxtəlif əyləncə növləri ixtiyarlarındadır.

Gənclərdə həsəd apardığım daha bir məsələ isə bu yaşda öz mövqelərini ortaya qoya bilmələri, sözlərini, istəklərini azad şəkildə ifadə etmələridir. Etiraf edim, bizim gənclik illərində hörmət adı altında lazım oldu-olmadı, böyüklər demiş, "dilimizi dinc saxlamışıq", cavab qaytarmamışıq. Nəticədə rüşvətin açıq-aydın olduğu dövrdə universitetdə qiymətlərimiz kəsiləndə də, keçid dövründə özəl müəssisələrdə işdə maaşlarımız gözümüz görə-görə yarımçıq veriləndə də dillənməmişik. Hətta rəfiqələrim, qohumlarım arasında ailələrində özlərinə qarşı haqsızlıqlara dözən, şiddəti qəbul edənlər var idi.

Çünki böyüklərimiz üçün susqunluq tərbiyə və mədəniyyət kimi qəbul edilirdi.

Həmin dövrün insanlarının çoxunda indi də bu utancaqlıq, "ayıbdır soruşmaq" kimi xasiyyət qalıb. Məsələn, bizim tanınmış müğənnimiz Sahib İbrahimovun başına bu yaxınlarda qəribə bir iş gəlib. Axşam vaxtı həmkarı Arzu Qarabağlıdan mesaj gəlib ki, bir bədbəxt hadisə olub, mənə təcili pul lazımdır və kartının nömrəsini yollayıb. Özü də deyib, səs atma, reanimasiyadayam. S.İbrahimov isə utanıb əlavə təfərrüat soruşmağa, həmin karta 100 manat yollayıb. Ancaq sonra İbrahimovun xanımı deyib ki, reanimasiyada olan adam sənə necə yazıb, bəlkə, bu, son vaxtlar artan dələduzlardandır? Yalnız bundan sonra İbrahimov məcbur qalıb Arzu xanıma zəng edib. A.Qarabağlı təəccüblə deyib ki, "indicə mənim "WhatsApp"ıma Əlikram Bayramovdan da 250 manatlıq ödəniş qəbzi gəldi". Məsələ burasındadır ki, kart nömrəsi onun deyilmiş. Onun ümumiyyətlə məsələdən xəbəri olmayıb.

Fikir verdinizsə, həm Sahib Qafarov, həm Əlikram Bayramov həmin dəqiqə zəng edib məsələnin əslini soruşmağa utanıblar. Buna görə də hər iki ifaçı dələduzluğun qurbanı olub.

İndiki gənclər isə tam fərqli dünyada böyüyürlər - açıqsözlüdürlər, özlərini ifadə etməkdən, onları təəccübləndirən, şübhə doğuran məsələləri soruşmaqdan çəkinmirlər. Bu həm də dövrün fərqidir, gəncləri formalaşdırıb.

Bəli, sözünü deməkdən utanmamaq, narahat qaldığın məsələləri soruşmaq, özünü şəxsiyyət kimi qiymətləndirmək, hisslərini sərbəst ifadə etmək çox yaxşı xüsusiyyətdir, bir çox anlaşılmazlıqlardan, problemlərdən həm şəxsin özünü, həm də ətrafındakıları xilas edir.

Amma... Tək bir "əmma"sı var. Sərbəstlik və kobudluq tamam fərqli anlayışlardır. Təəssüf ki, bəziləri bunları səhv salırlar. Birinə yanlış davranışı ilə bağlı iradını bildirəndə o, azad insan olduğunu vurğulayır, "əcəb edirəm, sözüm var, deyirəm, heç kimdən qorxmuram, çəkinmirəm" tipli cavab verir. Abrını gözləyib cavab qaytarmayanda isə qarşı tərəf bunu qorxaqlıq kimi qəbul edir.

Tərbiyə və mədəniyyət insanın zəifliyi deyil, əksinə, gücüdür. Amma elə adamlar var ki, tərbiyəli insanı susqun, qorxaq, ya da özünü müdafiə edə bilməyən biri kimi görürlər. Bu, təəssüf ki, indi çox rast gəlinən haldır.

O gün bir xanım ictimai nəqliyyatda palçıqlı ayaqqabı ilə oturacağa çıxan uşağa görə anasına iradını bildirdi, o isə qarşılığında: "Azad uşaqdır, nə istəyir, onu da edir", - dedi. Bir uşağın ictimai nəqliyyatda oturacağı çirkləndirməsi, ətrafındakıların narahatlığına səbəb olması azadlıqdırmı? Ananın bunu müdafiə etməsi, irəli dünyagörüşlə əlaqələndirməsi nə dərəcədə düzgündür? Bu davranışa heç kobudluq da demək düzgün deyil, birbaşa tərbiyəsizlikdir, çünki başqasına həm fiziki, həm də mənəvi narahatlıq yaradır və azmış kimi, "müasir dövrdə azad danışmaq" adı ilə təhqirlə cavab verir, qarşısındakını sözləri ilə incidir.

İctimai nəqliyyatda, yolda, iş yerlərində yaşa-başa baxmayaraq bu cür hörmətsiz çıxışlar edənləri görəndə adam fikirləşir ki, bəlkə, bizim gənclik vaxtımızda olan həmin "hörmət" anlayışı tam yox olmamalı idi? Əsl tərbiyə və sərbəstlik harada kəsişir? Ortaq yol varmı?

Bu barədə çox fikirləşdim. Düşünürəm ki, məsələ təkcə sərbəstlikdə və ya tərbiyədə deyil, insanın öz sərhədlərini və başqalarının haqqını anlamasındadır. Hörmət edərək fikrini ifadə edə bilmək və sərbəst olub kobudlaşmamaq - əsl balans budur.