SSRİ üçün milyonlar toplayan dünyaca məşhur aktyor: Hitlerin qatı düşmənini Stalin öldürdürüb

75 il əvvəl, 1948-ci ildə Yəhudi Antifaşist Komitəsinin (YAK) rəhbəri, dünya şöhrətli teatr aktyoru və rejissoru Solomon Mixoels (Əsl adı – Şlema Vovsi) Minskdə öldürülüb. O, “Kral Liri” parlaq şəkildə oynayıb və II dünya müharibəsi illərində faşizmlə mübarizə üçün Sovet İttifaqına külli miqdarda pul bağışlayan dünya yəhudi icmasını birləşdirə bilib. Məşhur sovet diktoru Levitanla birlikdə onu asmağa söz verən Hitler Mixoelsə şiddətlə nifrət edib. 

Lakin direktor faşistlər tərəfindən öldürülməyib, dost hesab etdiyi şəxslərin əlində qurban olub - dövlət təhlükəsizlik naziri Viktor Abakumovun və Sovet lideri İosif Stalinin əmri ilə hərəkət edən Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyinin (DTN) bir qrup işçisi aktyoru elə kino çəkərək qətlə yetiriblər.
Stalindən salamlar

1942-ci ilin yazında Mixoelsin həyatında yeni bir mərhələ başlayıb: o, Sovet hökumətinin təşəbbüsü ilə yaradılan Yəhudi Antifaşist Komitəsinə (YAK) rəhbərlik edib. SSRİ rəhbərliyi inanıb ki, YAK həm Sovet İttifaqının özündə, həm də onun hüdudlarından kənarda ordunun ehtiyacları üçün yəhudi icması daxilində xeyli pul toplamağa kömək edəcək və bu ümidlər özünü doğruldub.

İosif Stalin Solomon Mixoelsə məktubunda yazıb: “Stalin Xalqlar Dostluğu” aviasiya eskadrilyasının və “Sovet Birobidjan” tank kolonnasının tikintisi üçün əlavə 3 294 823 rubl pul toplayan Sovet İttifaqının işləyən yəhudilərinə mənim qardaşlıq salamlarımı və Qırmızı Ordunun minnətdarlığını çatdırın”.

Mixoels ABŞ-dəki yəhudi icması ilə də əlaqə qurmağı bacarıb. 1943-cü ildə Albert Eynşteyn özü Solomonu və YAK-ın digər üzvü, şair İtsik Feferi ABŞ-yə səfərə dəvət edib. Lakin Mixoels onun yoldaşının Zorin təxəllüsü ilə Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyinin məxfi agenti olduğunu bilməyib. 

Uçuşdan əvvəl Fefer Beriya ilə görüşüb və onun qarşısına iki vəzifə qoyulub. Birincisi, ən azı 500 tank və 1000 təyyarə istehsal etmək üçün kifayət qədər pul toplamaq. İkincisi isə Qərbi inandırmaq - Guya SSRİ-də antisemitizm kökü kəsilib və bütün dünyada yəhudilərin təhlükəsizliyi birbaşa qırmızı ordunun uğurundan asılıdır. Nümayəndələr hər iki tapşırığın öhdəsindən gəliblər. Belə ki, ABŞ-də 16 milyon dollar toplanıb və sözlərində səmimi olan Mixoelsin natiqlik istedadı və cazibəsi tamaşaçıları valeh edib. ABŞ-dən başqa, Mixoels Meksika və Kanadada olub, Çarli Çaplin və Mark Şaqalldan tutmuş Tomas Mann və Albert Eynşteynə kimi bir çox məşhurlarla görüşüb.
Qərbdə böyük həvəslə qarşılanan Mixoelsin ideyalarından biri də Krım çölündə İsrailə alternativ olaraq yəhudi respublikası yaratmaq olub. 1944-cü ildə Mixoels Stalinə məktub göndərərək Krımda yəhudi muxtariyyəti təşkil etməyi təklif edib. Lakin bu, sovet rəhbərliyinin planlarının bir hissəsi olmayıb və zatən müharibə başa çatdıqdan sonra YAK-ın özünə ehtiyac qalmayıb. SSRİ-nin ali məmuru isə Mixoelsi böyük düşündüyünə görə təhlükəli hesab etməyə başlayıb. 
Böyük səhnədə məğlub olan aktyor

Artıq 1946-cı ildə Ümumittifaq Kommunist Partiyası (Bolşeviklər) MK-nın Xarici Siyasət Şöbəsi Yəhudi Antifaşist Komitəsinin fəaliyyətinin təftişini təşkil edib. Bu zaman şöbə müdirinin müavini Aleksandr Panyuşkin Mixoelsə komitənin ləğv etmək niyyətində olduğunu bildirib. Avqustun 1-dən Yəhudi Antifaşist Komitəsi bolşeviklərin nəzarətinə keçib.

1946-cı ilin oktyabrında partiya rəhbərliyinə və SSRİ Nazirlər Sovetinə Yəhudi Antifaşist Komitəsinin bəzi əməkdaşlarının millətçi təzahürləri haqqında məlumat verilib. Stalin şəxsən Mixoelsin səhnələşdirdiyi “Freylekslər” tamaşasına mükafat versə də, rejissor özü bunun nə üçün edildiyini çox gözəl anlayıb.

Mixoels üçün əsas təhlükə yəhudiləri açıq şəkildə bəyənməyən və rəhbərliyin rəğbətini qazanmağa qərar verən dövlət təhlükəsizlik naziri, general-polkovnik Viktor Abakumov olub. Abakumov İosif Stalinə və ailəsinə qarşı hazırlanan yəhudi sui-qəsdi haqqında “əfsanə” yaratmağa başlayıb. O zaman Qərb mətbuatı Sovet liderinin xəstə olduğunu və tezliklə təqaüdə çıxacağından yazıb. Bu, artıq son dərəcə şübhəli olan Stalini çox qıcıqlandırıb.
Abakumov generalissimusu inandırıb ki, onun səhhəti haqqında məlumatı YAK-ın üzvləri xaricə ötürüb. 1946-cı ildə Abakumov vaxtaşırı Stalinə qızı Svetlananın xalası Yevgeniya Alliluyeva və sovet alimi İsaak Qoldşteynlə görüşləri haqqında məlumat verməyə başlayıb. Nazir “hekayələrində” Qoldşteyni yəhudi millətçilərinin casusu kimi təqdim edib. 

Abakumov isə Solomon Mixoelsin özünü lider adlandırıb və guya o, ABŞ-yə səfəri zamanı amerikalılarla əməkdaşlığa cəlb edilib. 1947-ci il dekabrın 10-da Yevgeniya Alliluyeva, daha sonra Qoldşteyn tutulub. Nə alim Zaxar Qrinberq, nə də Qoldşteyn çekistlərin işgəncələrinə tab gətirə bilməyiblər və sonda Mixoelsə qarşı ifadə veriblər. 1947-ci il dekabrın 27-də Stalin Abakumov və onun müavini general-leytenant Sergey Oqoltsovla gizli görüş keçirib. 
Stalin bütün dünyanın tanıdığı Mixoelsi repressiyaya məruz qoymağa cəsarət etməyib, əvəzində onu öldürmək əmri verib. Hadisə isə Minskdə baş verib. İşə cəlb edilən çekist Qolubov Mixoelsi yanvarın 12-də axşam dostu “mühəndis Sergeyevi” ziyarət etməyə dəvət edib. Sürücü Fyodor Şubnyakov sərnişinlərə özünü “mühəndis Sergeyev” kimi təqdim edib. Çekist qonaqları Tsanavanın daçasına gətirib, lakin bundan əvvəl telefon zəngi gəlib və Stalin Mixoelsi öldürmək əmrini verib. 

Saat 22:00 radələrində Mixoels və Qolubovu daçanın həyətinə gətiriblər. Əvvəlcə döyülən hər iki qonağın üzərindən yük avtomobili ilə keçiblər. Cəsədləri səhər saat 07:00 radələrində təsadüfi yoldan keçənlər tapıblar. Yerli milis əməkdaşları işin təhqiqatında ciddi irəliləyiş əldə etsələr də, “yuxarıdan” tapışırıq hər şeyi həll edib. Nəticədə cinayət işinin materialları saxtalaşdırılıb. 

Mixoelsin cəsədi Moskvaya çatdırılıb və onun ölümündən sonra makiyajını vaxtilə Vladimir Lenini mumiyalamış professor Zbarski edib. Stalin ölən kimi Beriya işə yenidən baxıb və Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyinin əməkdaşları cəzalandırılıb. Onilliklər sonra, 1989-cu ilin martında Moskvada Solomon Mixoels adına Beynəlxalq Mədəniyyət Mərkəzi açılıb. Təl-Əviv və onun doğma Dauqavpils şəhərinin küçələri dünya şöhrətli rejissorun xatirəsinə adlandırılıb.

Ölkə.az