Sülhün yeni xəritəsi Qarabağda çəkilir

Professor Aygün Attar: Azərbaycan yeni regional nizam qurur

2026-cı il avqustun 3-dən 6-dək Azərbaycanda Türkiyə–Azərbaycan Dostluq, Əməkdaşlıq və Həmrəylik Vəqfi – TADİV ilə Mədəniyyətlərarası Əlaqələr Assosiasiyasının birgə təşkilatçılığı ilə “Sülhün coğrafiyası: Qarabağ – Cənubi Qafqazda quruculuq, sabitlik və regional əməkdaşlıq” proqramı həyata keçirilib. Türkiyənin media qurumlarını, ictimai təşkilatlarını və müxtəlif institutlarını təmsil edən iyirmi nəfərlik nümayəndə heyəti Bakı, Ağdam, Xankəndi, Şuşa, Laçın, Zabux və Susda olub, işğalın ağır nəticələrini, azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işlərini, minatəmizləmə prosesini və insanların doğma yurdlarına qayıdışını yerində müşahidə edib.

Səfərin əsas məzmunu isə iştirakçıların qarşısında daha böyük bir sualın açılması ilə səciyyələnirdi: müharibədən sonrakı Cənubi Qafqaz hansı istiqamətdə dəyişir və formalaşmaqda olan yeni regional arxitekturada Azərbaycan, Türkiyə, Qarabağ və Zəngəzur istiqaməti hansı mövqeyi tutacaq? Bu və digər məsələlər barədə TADİV-in sədri, professor Aygün Attarla söhbətləşirik.

– Aygün xanım, proqram “Sülhün coğrafiyası” adlandırılıb. Qarabağ onilliklər ərzində münaqişə, işğal və müharibə anlayışları ilə assosiasiya olunub. Bu gün məhz sülh coğrafiyasından danışmaq nə dərəcədə əsaslıdır?

– Məhz bu gün həmin ifadə xüsusi tarixi məna qazanır. Qarabağ onilliklər boyu beynəlxalq informasiya məkanında daha çox münaqişə ərazisi kimi təqdim olunurdu. Diplomatik danışıqlar, təmas xətti, işğal, məcburi köçkünlər, qətnamələr, vasitəçilik formatları – region barədə təsəvvür böyük ölçüdə bu anlayışların ətrafında formalaşmışdı.

Bu gün qarşımızda tamamilə fərqli reallıq dayanır. Ağdama daxil olarkən nəhəng dağıntıların izləri ilə yanaşı yeni yaşayış məhəllələrini görürük. Laçında doğma evlərinə qayıtmış insanlarla görüşürük. Yeni yolların, enerji və sosial infrastrukturun qurulduğunu müşahidə edirik. Bütün bunlar Qarabağın yeni tarixi mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir.

Müharibə hərbi-siyasi vəziyyəti dəyişdirdi. İndi daha mürəkkəb mərhələ başlanır: əldə olunan nəticənin dayanıqlı təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, kommunikasiya və insan həyatını əhatə edən bütöv sistemə çevrilməsi.

Bu baxımdan “sülhün coğrafiyası” mənim üçün son dərəcə konkret anlayışdır. Sülhün yolları, şəhərləri, məktəbləri, iş yerləri, nəqliyyat marşrutları, enerji şəbəkələri, təhlükəsizlik mexanizmləri olmalıdır. Sülh fiziki olaraq hiss edilməlidir. Əks halda siyasi bəyanat gözəl formul səviyyəsində qala bilər.

– Belə çıxır ki, Qarabağ bu gün müharibədən sonrakı sülh modelinin sınaq məkanına çevrilir?

– Mən bunu bir qədər fərqli ifadə edərdim: Qarabağ yeni Cənubi Qafqazın əsas laboratoriyalarından birinə çevrilir. Burada eyni vaxtda bir neçə tarixi vəzifə həll olunur.

Birinci vəzifə uzunmüddətli işğaldan və genişmiqyaslı dağıntılardan sonra ərazilərin bərpasıdır. İkinci vəzifə insanların qayıdışıdır. İnsanın qayıdışını təmin etmək bina tikməkdən qat-qat mürəkkəb prosesdir. Ev inşa etmək mümkündür, lakin onun ətrafında tam həyat mühiti – məktəb, xəstəxana, yol, enerji təminatı, təhlükəsizlik və iş yeri yaradılmalıdır.

Üçüncü vəzifə azad edilmiş ərazilərin Azərbaycanın ümummilli iqtisadi məkanına inteqrasiyasıdır. Dördüncü vəzifə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun regional kommunikasiya sisteminə daxil edilməsidir.

Beşinci və son dərəcə mühüm vəzifə isə elə siyasi reallığın formalaşdırılmasıdır ki, yeni müharibə regionun istənilən aktoru üçün getdikcə daha səmərəsiz və qeyri-rasional seçimə çevrilsin. Bu səbəbdən Qarabağın bərpasının əhəmiyyəti Qarabağın coğrafi hüdudlarından xeyli kənara çıxır.

– Səfər zamanı iştirakçılar həm dağıdılmış Ağdamı, həm də qurulan yeni Ağdamı gördülər. Bu təzad Türkiyə nümayəndə heyətində hansı təəssürat yaratdı?

– Düşünürəm ki, Ağdam bütün proqramın ən təsirli məqamlarından biri oldu. Dağıdılmış şəhərin fotolarına internetdə baxmaq, bu barədə minlərlə material oxumaq mümkündür. Ancaq insan həmin dağıntıların arasında dayanaraq eyni vaxtda yanında yüksələn yeni şəhəri gördükdə tamam başqa hiss keçirir. Sanki iki zaman qarşı-qarşıya gəlir. Bir zaman dağıntıdan danışır, digəri qayıdışı ifadə edir. Burada emosional reaksiyadan daha mühüm sual meydana çıxır: bərpanın siyasi mənası nədən ibarətdir? Şəhər qurmaq gələcəyi təsdiqləmək deməkdir. Dövlət uzunmüddətli həyat yaratmaq istədiyi əraziyə böyük resurslar yatırır. Bu səbəbdən Qarabağda tikilən yollar, yaşayış məhəllələri, sənaye zonaları və enerji infrastrukturu eyni zamanda iqtisadi və siyasi məna daşıyan obyektlərdir. Buradakı mənzərə bir neçə fundamental prosesi nümayiş etdirir: insanlar geri qayıdır, ərazilər ölkənin iqtisadi sisteminə inteqrasiya olunur və yeni inkişaf modeli formalaşır.

– Bununla yanaşı, görünməyən başqa bir cəbhə də var – minalar. Bu amil “Böyük Qayıdış”ın sürətinə nə dərəcədə təsir göstərir?

– Bu, müharibədən sonrakı mərhələnin ən ağır məsələlərindən biridir. Döyüş əməliyyatları başa çatdıqdan sonra cəmiyyətdə insanların sürətlə doğma yurdlarına dönəcəyi barədə təbii gözlənti yaranır. Ancaq əvvəlcə ərazi təhlükəsiz hala gətirilməlidir.

Minatəmizləmə nəhəng mühəndislik, maliyyə və humanitar fəaliyyət tələb edir. Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyinin nümayəndələri ilə görüş zamanı proqram iştirakçıları problemin miqyasını birbaşa görmək imkanı əldə etdilər.

Təmizlənmiş hər hektarın arxasında ev tikmək imkanı dayanır. Zərərsizləşdirilmiş hər mina sahəsinin arxasında yeni yol çəkmək imkanı var. Təhlükəsiz vəziyyətə gətirilmiş hər torpaq sahəsinin arxasında isə insan həyatı dayanır.

Qarabağın bərpa tempini qiymətləndirərkən bu amil mütləq nəzərə alınmalıdır. Dövlət bir tərəfdən yeni infrastruktur yaradır, digər tərəfdən uzun illər ərzində qurulmuş hərbi-mühəndis sisteminin ağır nəticələrini aradan qaldırır.

Regiondan yüzlərlə kilometr uzaqda dayanaraq bu miqyası bütün dərinliyi ilə anlamaq son dərəcə çətindir.

– Siz Qarabağın bərpası ilə Zəngəzur marşrutu arasındakı əlaqəni dəfələrlə vurğulayırsınız. Bu iki mövzunu niyə ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmək düzgün olmazdı?

– Çünki xəritə üzərində onların hər ikisi eyni strateji məntiqin hissələridir. İctimai diskursda Qarabağ çox zaman müharibə və bərpa mövzusu, Zəngəzur isə nəqliyyat layihəsi kimi təqdim olunur. Belə yanaşma reallığı həddindən artıq sadələşdirir. Bərpa edilən ərazilərin iqtisadi əlaqələrə ehtiyacı var. Sənaye zonalarını, kənd təsərrüfatı müəssisələrini, enerji potensialını, yeni şəhərləri təsəvvür edin. Bütün bunların həyat sistemini nə təşkil edir? Kommunikasiyalar.

Yol burada iqtisadiyyatın qan damarına çevrilir. Bu səbəbdən Qarabağın bərpası ilə Azərbaycanın əsas hissəsi və Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı vahid sistem yaradır. İqtisadi baza olmadan əhalinin qayıdışının uzunmüddətli dayanıqlığını təmin etmək çətinləşir. Nəqliyyat infrastrukturu olmadan iqtisadiyyat zəruri bazarlara çıxış imkanlarını tam reallaşdıra bilməz. Regional kommunikasiyaların inkişaf etməməsi isə Şərqi Zəngəzurun potensialından məhdud həcmdə istifadə olunmasına gətirib çıxarar. Məhz buna görə mən bu prosesə bütöv sistem kimi yanaşıram.

– Türkiyədə Zəngəzur istiqaməti çox vaxt Mərkəzi Asiyaya və Türk dünyasına açılan yol kimi təqdim olunur. Siz onun Azərbaycan üçün mənasını necə xarakterizə edərdiniz?

– Ortaq maraqlar mövcuddur, eyni zamanda tərəflərin prioritetləri müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir.

Azərbaycan baxımından ilk növbədə ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında əlaqənin təmin olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada söhbət dövlətin ərazi və infrastruktur bütövlüyündən gedir. Naxçıvan Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir, coğrafi baxımdan isə ölkənin əsas ərazisindən ayrı yerləşir. Buna görə dayanıqlı nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması Bakı üçün logistikanın hüdudlarını aşan strateji məna daşıyır. Türkiyə üçün başqa bir strateji effekt meydana çıxır: Naxçıvan vasitəsilə Azərbaycanla birbaşa nəqliyyat bağlantısı, daha sonra Xəzər və Mərkəzi Asiyaya çıxış. Beləliklə, eyni nəqliyyat sistemi bir-birini tamamlayan müxtəlif milli və strateji vəzifələrin həllinə xidmət edir. Layihəni strateji edən əsas cəhətlərdən biri də budur.

– Bəzən yeni marşrutun Gürcüstan istiqamətini əvəz etməli olduğu barədə fikirlər səslənir. Bu yanaşmanı bölüşürsünüzmü?

– Mən bu yanaşmanı yanlış hesab edirəm. XXI əsr marşrutların şaxələndirilməsi dövrüdür. Etibarlı nəqliyyat sistemi yüklərin, enerjinin və insanların hərəkəti üçün bir neçə alternativ mövcud olduqda formalaşır.

Azərbaycan Gürcüstan üzərindən infrastrukturu inkişaf etdirməkdə davam edir. Bakı–Tbilisi–Qars regional nəqliyyat arxitekturasının mühüm elementlərindən biri olaraq qalır. Zəngəzur istiqaməti isə əlavə marşrut yaradır.

Buna görə bir yolun digəri ilə əvəzlənməsindən daha çox bütün nəqliyyat şəbəkəsinin dayanıqlığının artırılmasından danışmaq məqsədəuyğundur. Bir marşrutdan asılılıq şəraitində istənilən siyasi, texniki və ya geosiyasi problem sistem riskinə çevrilə bilər. İki və ya üç alternativ marşrutun mövcudluğu isə regiona strateji davamlılıq qazandırır.

– O halda Zəngəzur istiqamətinin dəyərinin kilometrlərin azalması ilə ölçülmədiyini söyləmək olarmı?

– Tamamilə. Nəqliyyat layihələri barədə müzakirələrdə bəzən hər şeyi kilometrlə ölçmək meyli yaranır: hansı marşrut daha qısadır, neçə saat vaxta qənaət ediləcək və sair. Geosiyasəti isə məsafə kalkulyatoruna yerləşdirmək çox çətindir.

Əsas sual başqadır: dövlətin neçə alternativi var? Bu mənada Zəngəzur bağlantısını strateji sığorta mexanizminə bənzətmək olar. Onun dəyəri Azərbaycan, Naxçıvan, Türkiyə və daha sonra Mərkəzi Asiya arasında əlavə marşrutun yaradılmasındadır. Ticarət üçün sürət mühümdür. Dövlət üçün isə dayanıqlıq daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

– “Dəhliz” anlayışı ətrafında müzakirələrin nəqliyyat məsələsini yenidən siyasi qarşıdurmaya çevirmək riski yarana bilərmi?

– Məhz buna görə çox dəqiq siyasi dilə ehtiyac var. İstənilən nəqliyyat sistemi aydın hüquqi mexanizmlərə, dövlətlərin suverenliyinə hörmətə və əvvəlcədən müəyyən edilmiş istismar qaydalarına əsaslanmalıdır.

Jurnalist üçün “yol nə vaxt açılacaq?” sualından daha maraqlı və vacib suallar var: həmin yolun fasiləsiz fəaliyyətini hansı mexanizm təmin edəcək? Təminatlar necə formalaşdırılacaq? Mübahisəli məsələlər hansı mexanizmlərlə həll olunacaq? Daşımaların rejimi necə təşkil ediləcək? İnfrastruktura görə məsuliyyəti kim daşıyacaq? Müxtəlif ölkələrin dəmir yolları arasında sinxronlaşdırma hansı qaydada həyata keçiriləcək? Yetkin siyasi və iqtisadi diskussiya məhz bu suallardan başlanır. Siyasi şüarlar mövzunu gündəmə gətirə bilər. İqtisadiyyat və sabitlik isə müqavilələr, relslər, gömrük mexanizmləri və tərəflərin məsuliyyəti üzərində qurulur.

– Siz Cənubi Qafqazdan yeni qarşılıqlı asılılıq məkanı kimi danışırsınız. İqtisadiyyat həqiqətən yeni münaqişə ehtimalını azalda bilərmi?

– Avtomatik şəkildə belə nəticə yaranmır. Tarix iqtisadi əlaqələrin öz-özlüyündə müharibələrin qarşısını ala bilmədiyini göstərən kifayət qədər nümunə təqdim edir. Bununla yanaşı, düzgün qurulmuş qarşılıqlı maraqlar sistemi münaqişənin qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldir. Təsəvvür edək ki, Cənubi Qafqazda nəqliyyat marşrutları Xəzəri Türkiyə və Avropa ilə birləşdirir, enerji layihələri bir neçə dövləti vahid əməkdaşlıq sistemində əlaqələndirir, yeni bazarlar, logistika mərkəzləri, iş yerləri və investisiya imkanları meydana çıxır. Belə sistemdə sülhün pozulması bütün tərəflərə birbaşa iqtisadi zərər vurmağa başlayır. Sabitliyin maddi əsası da burada yaranır. Buna görə regional kommunikasiyalar təhlükəsizlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Yolun hər iki tərəfində ondan əməkdaşlıq məqsədilə istifadə etmək üçün siyasi iradə mövcuddursa, həmin yol diplomatik əhəmiyyət də qazana bilər.

– Türkiyə bu yeni sistemdə hansı rolu oynayır?

– Türkiyə artıq Qafqaz, Avropa, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsi arasındakı geniş coğrafiyanın əsas siyasi, iqtisadi və nəqliyyat mərkəzlərindən biridir.

Azərbaycan üçün Türkiyə ilə münasibətlər xüsusi tarixi dərinliyə malikdir. Bu gün həmin münasibətlər əlavə bir ölçü də qazanır.

Biz əsasən ikitərəfli modeldən daha geniş regional modelə keçidi müşahidə edirik. Azərbaycan və Türkiyə nəqliyyat marşrutlarının, enerji arxitekturasının, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin və Türk dünyası çərçivəsində həyata keçirilən layihələrin formalaşdırılmasında iştirak edir. Bu baxımdan məşhur “Bir millət, iki dövlət” formulu getdikcə daha konkret iqtisadi və geosiyasi məzmun qazanır. Qardaşlıq öz infrastrukturunu yaradır. Bu, son dərəcə mühüm transformasiyadır.

– Mərkəzi Asiya Cənubi Qafqazın əhəmiyyətini nə dərəcədə dəyişir?

– Çox ciddi şəkildə dəyişir. Uzun müddət Cənubi Qafqaz beynəlxalq siyasətdə daha çox münaqişələr prizmasından nəzərdən keçirilirdi. İndi isə region getdikcə daha çox bağlantılar və qarşılıqlı əlaqələr kontekstində qiymətləndirilir.

Xəzərin o biri tərəfində Mərkəzi Asiya yerləşir – yüksələn iqtisadiyyatlara, zəngin təbii resurslara, gənc əhaliyə və artan beynəlxalq əhəmiyyətə malik böyük region. Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında Azərbaycan yerləşir. Daha sonra Türkiyə gəlir. Bu mənada Xəzər, Azərbaycan və Cənubi Qafqaz Orta Dəhlizin mərkəzi elementlərinə çevrilir.

Əgər bu nəqliyyat arxitekturası ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilərsə, regionun strateji əhəmiyyəti də əhəmiyyətli dərəcədə artacaq. Beləliklə, münaqişələr coğrafiyasından kommunikasiyalar coğrafiyasına keçidin şahidi olacağıq.

– Proqramda əsasən jurnalistlər və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri iştirak edirdi. TADİV üçün məhz onların Azərbaycana gətirilməsi niyə bu qədər mühüm idi?

– Çünki press-relizdən alınan informasiya ilə insanın öz gözləri ilə gördüyü reallıq arasında çox böyük fərq var.

Türkiyə cəmiyyəti Qarabağ müharibəsinin tarixini və Azərbaycanın Zəfərini kifayət qədər yaxşı bilir.

Müharibədən sonrakı Qarabağ barədə məlumatlılıq isə daha məhduddur. Ağdamda nə baş verir? Laçın necə qurulur? İnsanlar doğma yurdlarına necə qayıdır? Xankəndi bu gün necə görünür? Minatəmizləmə prosesi hansı mərhələdədir? Şuşada hansı dəyişikliklər baş verir? Hansı yollar salınır? Regionun iqtisadi strukturu necə dəyişir?

Bu suallara həmin əraziləri görmüş insanlar cavab verməlidirlər. Məhz buna görə biz şüurlu şəkildə sahə jurnalistikası və ictimai diplomatiya formatını seçdik. Belə səfərdən sonra jurnalist artıq kənardan eşitdiyi hadisəni danışmır. O, şəxsən şahidi olduğu tarixi prosesdən bəhs edir.

– Proqram ilk gündən son dərəcə zəngin qurulmuşdu. İştirakçılar Fəxri xiyabanda Ümummilli Lider Heydər Əliyevin məzarını, Şəhidlər xiyabanını və türk şəhidlərinin xatirə memorialını ziyarət etdilər, Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi, Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyevlə görüşdülər, daha sonra Türkiyə səfirliyində keçirilən görüşdə iştirak etdilər. Səfərə tarixi yaddaşla müasir siyasət barədə dialoqu birləşdirən belə proqramla başlamaq nə üçün vacib idi?

– Müasir Azərbaycanı Qarabağı tarixi yaddaşdan, dövlətçilik ənənəsindən və ölkənin son onilliklər ərzində keçdiyi siyasi transformasiyadan ayıraraq tam şəkildə anlamaq mümkün olmaz. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin məzarının, Şəhidlər xiyabanının və türk şəhidlərinin xatirə memorialının ziyarətinin dərin mənası vardı. Bu məkanların hər birinin öz tarixi simvolikası mövcuddur. Birlikdə isə onlar müasir Azərbaycan kimliyinin mühüm sütunlarını göstərirlər: dövlətçilik, ölkənin müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını qurban vermiş insanların xatirəsi, Azərbaycan və Türkiyənin tarixi qardaşlığı. Ardınca çox hörmətli Hikmət müəllim Hacıyevlə görüş tarixi yaddaşdan müasir strateji reallığa keçmək imkanı yaratdı. Türkiyəli jurnalistlər, ictimai xadimlər və alimlər üçün Azərbaycanın xarici siyasət xəttinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsinin mərkəzində dayanan dövlət rəsmisindən bilavasitə məlumat almaq olduqca əhəmiyyətli idi.

Görüşdə Qarabağın bərpası, Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülh perspektivləri və müharibədən sonra yaranmış yeni regional vəziyyət müzakirə edildi. Bu, iştirakçılara sonradan azad edilmiş ərazilərdə gördüklərini ilkin mənbədən təqdim olunan siyasi mənzərə ilə müqayisə etməyə imkan verdi. Türkiyə Respublikasının Azərbaycandakı səfirliyində keçirilən görüş isə mənzərəyə əlavə mühüm ölçü qazandırdı. Biz sülh prosesini, Zəngəzur istiqamətinin regional əhəmiyyətini, Azərbaycan–Türkiyə əməkdaşlığının qarşısında açılan yeni imkanları müzakirə etdik.

Nəticədə iştirakçılar eyni tarixi prosesə müxtəlif, eyni zamanda bir-birini tamamlayan baxış bucaqlarından – Azərbaycanın dövlət siyasəti, Türkiyə diplomatiyası, ekspert və jurnalist yanaşmaları prizmasından nəzər salmaq imkanı əldə etdilər. Fürsətdən istifadə edərək proqramın uğurla həyata keçirilməsinə və media fəaliyyətinin səmərəli koordinasiyasına verdiyi dəyərli töhfəyə görə Türkiyə Respublikasının Azərbaycandakı Səfirliyinin mətbuat müşavirinə xüsusi minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm. Belə miqyaslı layihələrdə jurnalistlərlə peşəkar əməkdaşlıq son dərəcə böyük əhəmiyyət daşıyır. Bütün proqramın məntiqi də məhz bundan ibarət idi: əvvəlcə müasir Azərbaycanın bugünkü mərhələyə hansı tarixi yoldan keçərək gəldiyini anlamaq, daha sonra onun strateji vəzifələrinin necə formalaşdırıldığını eşitmək, ardınca Qarabağa gedərək siyasi qərarların yollara, şəhərlərə, insanların qayıdışına və Cənubi Qafqazın tamamilə yeni reallığına necə çevrildiyini öz gözlərinlə görmək.

– Bu gün Qarabağda baş verənlərin necə şərh olunması uğrunda mübarizə nə qədər əhəmiyyətlidir? Hərbi mərhələ başa çatıb, informasiya müstəvisində qarşıdurma isə davam edir.

– Müharibədən sonrakı informasiya mübarizəsi bir çox hallarda daha mürəkkəb xarakter alır.

Müharibə zamanı cəbhə var, hadisələr var, dinamika aydın görünür. Müharibədən sonra isə interpretasiyalar uğrunda mübarizə başlanır. Zəfər necə təqdim olunacaq? Bərpa prosesi hansı məzmunda izah ediləcək? Dünya auditoriyası münaqişənin səbəblərini necə anlayacaq? Əhalinin qayıdışı necə qəbul ediləcək? Yeni regional nizam hansı siyasi və elmi dillə təsvir olunacaq? Bu suallara artıq jurnalistlər, tədqiqatçılar, universitetlər, analitik mərkəzlər və ictimai təşkilatlar cavab verir. Bu baxımdan Azərbaycan və Türkiyə ortaq intellektual və kommunikasiya infrastrukturunu daha dərin şəkildə inkişaf etdirməlidir. Emosional həmrəylik mühüm kapitaldır, bununla yanaşı uzunmüddətli nəticə üçün daha geniş intellektual baza tələb olunur. Araşdırmalar. Arxivlər. Analitika. Sənədli layihələr. Beynəlxalq konfranslar.

Xarici universitetlərlə əməkdaşlıq. Mütəxəssislərin sistemli hazırlanması. Böyük tarixi proseslərin taleyi ideyalar meydanında da müəyyənləşir. 

– Yekun görüş zamanı Qarabağ Zəfərinin həqiqi miqyasının zaman keçdikcə daha dərindən dərk ediləcəyini söylədiniz. Burada nəyi nəzərdə tuturdunuz?

– Hərbi qələbənin konkret tarixi olur. Qələbənin tarixi əhəmiyyəti isə onilliklər ərzində açılır. Bu gün müharibənin başa çatdığı anda bütün miqyası ilə qiymətləndirilməsi çətin olan nəticələri artıq görməyə başlayırıq. Azərbaycanın strateji mövqeyi dəyişib. Regional konfiqurasiya yenilənib. Yeni kommunikasiyalar məsələsi gündəmə gəlib. Türk dünyasının inteqrasiyası yeni impuls qazanıb. Orta Dəhlizin əhəmiyyəti yüksəlib. Cənubi Qafqazda münasibətlərin tamamilə fərqli modelinin formalaşdırılması üçün imkan yaranıb. Mən əminəm ki, gələcəyin tarixçiləri Qarabağ ətrafında baş verən hadisələri hərbi kampaniyanın çərçivəsindən qat-qat geniş miqyasda araşdıracaqlar. Onlar qüvvələr balansının dəyişməsini, Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində baş verən transformasiyanı, Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin yeni mərhələsini və bütövlükdə regionun siyasi təfəkküründəki dəyişiklikləri öyrənəcəklər.

– Zəfər eyni zamanda məsuliyyət də yaradırmı?

– Çox böyük məsuliyyət yaradır. Qələbə qazanmaq çətindir. Qələbənin nəticələrini düzgün idarə etmək daha mürəkkəbdir. Müharibədən sonra dövlət əldə edilmiş nəticənin sabitlik yaratmaq potensialına malik olduğunu sübut etməlidir. Qarabağın bərpasının bu qədər böyük əhəmiyyət daşımasının səbəblərindən biri də budur.

Dağıntıya cavab quruculuqdur. İnsanların öz torpaqlarından didərgin salınmasına cavab qayıdışdır.

Təcridə cavab kommunikasiyadır. Müharibəyə cavab isə sülhün rasional seçimə çevrildiyi sistem olmalıdır.

Tarixi qələbənin ən mürəkkəb hissəsi məhz budur.

– Bəzi ekspertlər regional arxitekturanın sürətlə dəyişməsinin əvvəlki Cənubi Qafqaz modelinə alışmış dövlətlərin müqaviməti ilə qarşılaşa biləcəyini düşünürlər. Bu riskləri nə dərəcədə ciddi hesab edirsiniz?

– Qüvvələr balansında hər bir dəyişiklik yeni maraqlar sistemi yaradır. Cənubi Qafqaz onilliklər ərzində müəyyən geosiyasi konstruksiya daxilində mövcud olub. Həmin konstruksiya dəyişərkən əvvəlki təsir rıçaqlarını qorumağa çalışan aktorların meydana çıxması təbiidir. Buna görə siyasət soyuqqanlı hesab tələb edir. Azərbaycan müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətlərin inkişafında maraqlıdır. Türkiyə də çoxşaxəli və çoxsəviyyəli diplomatik imkanlara malikdir. Yeni nəqliyyat marşrutlarının yaradılması əvvəlki əlaqələrin dağıdılması anlamına gəlməməlidir.

Əksinə, region nə qədər çox qarşılıqlı faydalı layihə təklif edə bilsə, müxtəlif dövlətlərin sabitlikdə öz maraqlarını görmək ehtimalı bir o qədər yüksələr. Güclü diplomatiyanın mahiyyəti rəqabət coğrafiyasını qarşılıqlı fayda coğrafiyasına çevirmək bacarığındadır.

– Bəs on ildən sonra necə bir Cənubi Qafqaz görmək istərdiniz?

– Dövlət sərhədlərinin suverenliyi qoruduğu, iqtisadiyyat üçün divar funksiyası daşımadığı bir Cənubi Qafqaz görmək istərdim. Bakı, Ankara, Tbilisi, İrəvan və Mərkəzi Asiya paytaxtlarının dayanıqlı nəqliyyat marşrutları ilə bir-birinə bağlandığı region. Xəzərin körpüyə çevrildiyi region. Qarabağın dünyada dağıntı fotoları ilə deyil, universitetləri, sənayesi, turizmi, mədəniyyəti və yeni şəhərləri ilə tanındığı region. Şuşanın yenidən regionun böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi qəbul edildiyi məkan. İnsanların qayıdışının başa çatmış tarixi prosesə çevrildiyi coğrafiya.

Gənc nəslin müharibə barədə xəbərlərdən deyil, tarix dərsliklərindən öyrəndiyi bir gələcək.

Məhz o zaman “sülhün coğrafiyası” ifadəsi layihənin adından çıxaraq Cənubi Qafqazın real təsvirinə çevriləcək.

– Avqustun 3–6-da keçirilən səfərin şəxsən Sizin üçün ən mühüm nəticəsi nə oldu?

– İnsanlar. Geosiyasət, dəhlizlər, investisiyalar və nəqliyyat layihələri barədə sonsuz müzakirələr aparmaq olar. Bütün bunların son mənası isə insandır. Onilliklər boyu gözlədikdən sonra doğma torpağına qayıtmış bir ailə ilə görüşəndə bütün geosiyasi konstruksiyalar tamam başqa miqyas alır. İnsanın evinə qayıtması tarixin həqiqətən dəyişdiyini göstərən ən dəqiq meyardır. İstərdim ki, proqramımızın iştirakçıları Azərbaycandan üç söz aparsınlar: Yaddaş. Qayıdış. Gələcək.

Baş verənlərin qiymətini anlamaq üçün yaddaş lazımdır. Qayıdış əldə olunan nəticəni göstərir. Gələcək isə bütün bu işlərin hansı məqsədlə həyata keçirildiyini müəyyənləşdirir. Qarabağ Azərbaycanın tarixini artıq dəyişib.

İndi əsas sual budur: Qarabağ ətrafında yaranmış yeni reallıq bütün Cənubi Qafqazın tarixini dəyişə biləcəkmi?

Mən belə bir imkanın mövcudluğuna əminəm.

Və məhz indi həmin imkanın gerçəkliyə çevrilib-çevrilməyəcəyi müəyyənləşir.

– Proqramın nəticələrindən görünür ki, səfər kifayət qədər geniş media rezonansı doğurub. Bir neçə gün ərzində çoxsaylı xəbərlər və materiallar yayımlanıb. Bu rəqəmlər Sizin üçün layihənin real uğurunun nə dərəcədə göstəricisidir?

– Şübhəsiz, rəqəmlər mühümdür. Mən onları ilk növbədə proqramın səfərin fiziki çərçivələrini aşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirərdim. Azərbaycanda iyirmi iştirakçı vardı. Onların fəaliyyəti sayəsində layihənin auditoriyası yüz minlərlə, potensial baxımdan isə milyonlarla insanı əhatə etdi. Məqsədlərimizdən biri də məhz bu idi. Xüsusilə diqqətçəkən məqam informasiya fəallığının iki ölkə arasında demək olar ki, balanslı şəkildə bölünməsidir: 47 material Azərbaycanda, 48 material Türkiyədə yayımlanıb.

Bu göstərici qarşılıqlı marağın mövcudluğunu nümayiş etdirir. Burada Türkiyə auditoriyasının Azərbaycan barədə birtərəfli məlumatlandırılmasından daha geniş proses baş verdi: Qarabağda və bütövlükdə Cənubi Qafqazda yaşanan dəyişikliklər ətrafında ortaq informasiya məkanı formalaşdı. Birbaşa televiziya bağlantıları da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Ağdamda, Şuşada, Xankəndidə və ya Laçında olan jurnalist hadisə yerindən canlı danışarkən tamam başqa etimad səviyyəsi yaradır. Auditoriya qarşısında uzaqdan hazırlanmış siyasi şərh və ya press-relizin təkrarını deyil, baş verən transformasiyaların mərkəzində olan insanın canlı müşahidəsini görür.

Analitik və intellektual dairələrin marağını da ayrıca qeyd etmək istərdim.

Türkiyədə fəaliyyət göstərən üç tədqiqat mərkəzinin proqram barədə məlumat yayması göstərir ki, Qarabağ mövzusu tədricən gündəlik xəbər axınının sərhədlərini aşaraq ekspert təhlilinin predmetinə çevrilir.

Mənim üçün bu xüsusilə vacibdir. İnformasiya dalğası bir neçə gün davam edə bilər. İntellektual diskussiya isə region barədə təsəvvürləri illərlə formalaşdırmaq gücünə malikdir. Bu mənada 95 publikasiya yaxşı nəticədir. Bununla yanaşı, yaranmış marağın keyfiyyəti rəqəmin özündən daha böyük strateji əhəmiyyət daşıyır.

Əgər səfərdən sonra jurnalist Qarabağ barədə yazmağa davam edirsə, ekspert Cənubi Qafqazın yeni arxitekturasını araşdırmağa başlayırsa, tədqiqatçı nəqliyyat marşrutları, sülh və regional əməkdaşlıq barədə yeni suallar irəli sürürsə, deməli, proqram öz məqsədinə həqiqətən çatıbdır.

Əbülfəz Babazadə

kulturoloq-yaponşünas, 

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü