Taun, yoxsa... İrkutsk hadisəsinin Azərbaycana təsiri

Bakının rasional yanaşması: vəziyyəti izləmək, riskləri qiymətləndirmək və zəruri hallarda tədbirləri gücləndirmək

İrkutsk Taunla Mübarizə İnstitutunun əməkdaşının ölümü yerli tibbi hadisənin informasiya qeyri-müəyyənliyi şəraitində tək bir bölgənin hüdudlarından kənara necə tez yayıla biləcəyinə bir nümunə oldu. Rusiya hakimiyyəti hələlik taunu təsdiqləməyib: ölümün rəsmi səbəbi naməlum etiologiyalı pnevmoniyadır və “Rospotrebnadzor” (İstehlakçı Hüquqlarının Müdafiəsi və İnsan Rifahına Nəzarət Federal Xidməti) institutda qəza və ya taun patogeninə yoluxma ilə bağlı heç bir dəlil tapmayıb.

Mərhumla təmasda olan təxminən 200 nəfər tibbi müşahidə altındadır və bir neçə müəssisədə profilaktik tədbirlər tətbiq edilib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da öz növbəsində əhali üçün riski aşağı qiymətləndirir, eyni zamanda, Rusiyadan əlavə məlumat tələb edir.

Ona görə də, bu hekayənin əsas problemi hazırda mövcud olmayan təsdiqlənmiş epidemiya deyil, ən təhlükəli ssenari qəti şəkildə istisna edilməzdən əvvəl hərəkətə keçmək zərurətidir. Epidemiologiyada karantin, təmasda olanların təcrid olunması və digər profilaktik tədbirlər infeksiyanın sübutu hesab edilmir. Onların məqsədi diaqnoz üçün vaxt qazanmaq və ilkin şübhələr təsdiqlənərsə, xəstəliyin yayılmasının qarşısını almaqdır. Bu halda, üç fərqli ifadəni ayırd etmək xüsusilə vacibdir: vəba test edilir, vəba hələlik tamamilə istisna edilə bilməz və vəba yayılır. Yalnız birincisi təsdiqlənib, sonuncunu fakt hesab etmək üçün hələlik heç bir əsas yoxdur.

Mərhumun iş yeri vəziyyətə daha da həssaslıq qatır. Vəba ilə Mübarizə İnstitutu yüksək təhlükəli infeksiyaların öyrənilməsi ilə birbaşa məşğul olan bir qurumdur, buna görə də peşə ilə bağlı yoluxma və ya laboratoriya prosedurlarının pozulması ilə bağlı hər hansı bir şayiə qaçılmaz olaraq daha çox diqqət çəkir. Lakin beynəlxalq səviyyədə bu aspektə diqqət yetirilməsi laboratoriya qəzasının baş verdiyi anlamına gəlmir. Əksinə, məhz bu hallar müəyyən edilmiş faktlar, işlək nəzəriyyələr və təsdiqlənmədən yayılan məlumatlar arasında xüsusilə ciddi fərq qoymağı tələb edir.

Beynəlxalq reaksiya yerli bir hadisənin qlobal səhiyyə təhlükəsizliyi məsələsinə nə qədər tez çevrilə biləcəyini göstərir. Amerika Birləşmiş Ştatları vəziyyəti izlədiyini açıqlayıb və ÜST Rusiya hakimiyyəti ilə əlaqə saxlayır. Lakin beynəlxalq təşkilatlar hələlik bunu epidemiya və ya fövqəladə vəziyyət adlandırmırlar. Belə ehtiyatlılıq vacibdir: qlobal səhiyyə sistemi sübutlar ortaya çıxana qədər ən pis ssenarini reallıq elan etmədən hazır olmalıdır.

Cəmiyyət üçün bu hekayə informasiya təhlükəsizliyi dərsi kimi də vacibdir. Rəsmi məlumatlar tədricən ortaya çıxdıqda, boşluq tez bir zamanda şayiələrlə dolur. Ən təhlükəli aspekt təkcə potensial patogen deyil, həm də faktlar və fərziyyələr arasındakı qarışıqlıqdır: profilaktik tədbirlər epidemiyanın sübutu, təsdiqlənməmiş məlumatlar isə təsdiqlənmiş məlumat kimi qəbul edilir. Rasional cavab panik və ehtiyatsızlıq arasında tarazlıq yaratmalıdır: rəsmi məlumatları izləməli, müvəqqəti tədbirlərə əməl etməli və mütəxəssislərin hələ də təsdiqlədiyi şayiələri yaymaqdan çəkinməlidir.

Azərbaycan üçün bu hadisə birbaşa epidemioloji təhlükə elan etmək üçün əsas təşkil etmir. 5 oktyabrda ölkənin Səhiyyə Nazirliyi İrkutsk vilayətindəki vəziyyətlə bağlı məlumatları izlədiyini, lakin əlavə məhdudlaşdırıcı tədbirlərin hələ tələb olunmadığını bildirdi. Nazirlik vurğuladı ki, Azərbaycanda epidemioloji vəziyyət sabit və nəzarət altındadır və vəziyyət dəyişərsə, tədbirlər tez bir zamanda gücləndirilə bilər. Son 50 ildə ölkədə vəba xəstəliyi qeydə alınmayıb.

Lakin burada daha geniş regional kontekst ortaya çıxır. Azərbaycan getdikcə Mərkəzi Asiya, Xəzər regionu, Rusiya, Türkiyə və Avropa arasında nəqliyyat və logistika mərkəzinə çevrilir. 2026-cı ilin yanvar-iyul ayları arasında ölkə ərazisindən tranzit yüklərin həcmi 9,1 milyon tonu keçib - bu, beş illik maksimumdur; Şərq-Qərb Dəhlizi boyunca yük daşımaları 16,5% artıb.

Artan mobillik avtomatik olaraq epidemioloji riskin artması demək deyil. Hər bir xəstəlik üçün yoluxma yolu, yoluxucu dövrün müddəti, aşkarlanma sürəti və sanitar nəzarətin effektivliyi həlledici olaraq qalır. Lakin ölkələr arasında nəqliyyat və insan əlaqələri nə qədər yaxın olarsa, dövlətlərin tez bir zamanda məlumat mübadiləsi aparmaq və əlaqələndirilmiş şəkildə cavab vermək qabiliyyəti bir o qədər vacibdir. Belə şəraitdə epidemioloji təhlükəsizlik sırf daxili məsələ olmaqdan çıxır.

Bu, Azərbaycan üçün Orta Dəhlizdəki rolu nəzərə alınmaqla xüsusilə aktualdır. Ölkənin fasiləsiz nəqliyyat marşrutlarını təmin etməkdə marağı var. Yəni sanitar nəzarət əsassız məhdudiyyətlərdən qaçınmaq üçün həm etibarlı, həm də kifayət qədər dəqiq olmalıdır. Real təhlükəyə çox gec reaksiya verən sistem sağlamlıq riski yaradır; şayiələrə əsaslanaraq məhdudiyyətlər tətbiq edən sistem iqtisadi itkilər və sosial risk yaradır.

Bu ifrat hallar arasındakı tarazlıq biotəhlükəsizlik sisteminin yetkinliyinin əsas göstəricilərindən biridir.

İrkutsk məsələsi həmçinin erkən xəbərdarlıqların effektiv ünsiyyətlə müşayiət olunmasının vacibliyini də nümayiş etdirir. Hökumət tez bir zamanda əlaqə qura, təhlükəli ssenarini yoxlaya və eyni zamanda,  müəyyən tədbirlərin niyə tətbiq olunduğunu ictimaiyyətə izah edə bilsə, panika ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Lakin hakimiyyət orqanlarının faktiki hərəkətləri ilə onların ictimai izahatı arasında boşluq olarsa, hətta lokallaşdırılmış hadisə belə beynəlxalq miqyas ala bilər.

Ona görə də, Azərbaycan üçün əsas nəticə İrkutsk hadisələri səbəbindən təcili tədbirlərin tətbiq edilməsinə ehtiyac olmamasıdır. Əksinə, Bakının hazırkı mövqeyi - vəziyyəti izləmək, riski qiymətləndirmək və zəruri hallarda tədbirləri gücləndirməyə hazırlığı qorumaq - daha rasional yanaşma nümayiş etdirir. Artan regional qarşılıqlı əlaqə kontekstində daimi monitorinq, laboratoriya hazırlığı, epidemioloji məlumat mübadiləsi və aydın ünsiyyət birinci müdafiə xəttinə çevrilir.

İrkutsk hadisəsi nəticə etibarilə bir xatırlatma rolunu oynayır: müasir biotəhlükəsizlik epidemiya elan edildikdə deyil, daha əvvəl başlayır - qeyri-adi bir hadisəni görmək, ən təhlükəli ehtimalı araşdırmaq, əlaqə qurmaq və ictimaiyyəti nəyin məlum olduğu və nəyin hələ də müəyyən edilmədiyi barədə dürüst şəkildə məlumatlandırmaq imkanı ilə. Getdikcə daha çox insan və yük axını yaşayan Azərbaycan üçün bu qabiliyyət təkcə səhiyyə sisteminin deyil, həm də ölkənin regional nəqliyyat mərkəzi kimi dayanıqlığının bir hissəsinə çevrilir.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov