Icma.az
close
up
RU
Təbiətin amansız dərsi: Bir tərəvəz Avropada bir ölkəni necə məhv etdi?

Təbiətin amansız dərsi: Bir tərəvəz Avropada bir ölkəni necə məhv etdi?

Icma.az bildirir, Qaynarinfo portalına istinadən.

Genetik müxtəliflik canlı növlərinin yaşaması üçün ən mühüm mexanizmlərdən biridir. Bu təbii qanunun pozulması isə bəşəriyyət üçün dəhşətli nəticələrə gətirib çıxara bilər. Məhz belə bir hadisə bir Avropa ölkəsinə ağır dərs verib və həmin xalq bu dərsin izlərini bu günə qədər daşıyır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Forbes” üçün yazısında amerikalı təkamül biologu Skott Trevers yazıb.

Amerikanın kəşfindən sonra gələn "möcüzə” tərəvəz

Amerikanın kəşfindən təxminən 500 il əvvəl Avropada indiyədək tanınmayan bir çox bitkilər yetişdirilməyə başlanıb. Onlardan biri də Cənubi Amerikanın And dağlarından gətirilmiş tərəvəz olub - kartof. 

Bu bitki möcüzə hesab olunurdu: bol qida maddəsi daşıyırdı, asan becərilirdi və müxtəlif iqlimlərə uyğunlaşa bilirdi. İspanlar onu Avropaya gətirdikdən sonra kartof qısa müddətdə bütün qitədə yayılıb.

Fəlakətin astanasında

Skott Trevers yazır ki, artıq XVIII əsrdə kartof Avropanın bir çox bölgələrində geniş şəkildə becərilirdi, XIX əsrdə isə əsas kənd təsərrüfatı məhsullarından birinə çevrilib. Xüsusilə zəif torpaqlara və sərin iqlimə malik ərazilərdə yaşayan xalqlar bu bitkini xilasedici sayıblar. Çünki taxıl bitkilərinin becərilməsi burada çətin olub, lakin kartof üçün şərait ideal imiş. Beləliklə, yüksək məhsuldar və qidalı olan kartof bəzi xalqların, xüsusilə irlandların gündəlik əsas ərzağına çevrilib.

XIX əsrin əvvəllərində artıq İrlandiya əhalisinin yarısına yaxını qidalanmasını demək olar ki, yalnız öz bağlarında yetişdirdikləri kartofla təmin edib. Bir çox ailələr başqa heç nə əkib-becərməyib

Trevers yazır ki, qidalanma baxımından bu, tam da mənasız olmayıb, çünki kartof karbohidrat, C vitamini, kalium və süd məhsulları ilə birlikdə qəbul edildikdə kifayət qədər zülal da təmin edir. Lakin bu dərəcədə bir məhsuldan asılılıq uzun müddətli dövrdə faciəyə çevrilib.

Katastrofa

1845-ci ildə İrlandiyada bitkiləri məhv edən yeni bir xəstəlik yayılmağa başlayıb. Kartof yarpaqları qaralıb və quruyub, kök yumruları yumşalıb qəhvəyi rəng alıb və pis qoxu yaymağa başlayıb. Bir neçə həftə ərzində xəstəlik bütün ölkəyə yayılıb.

2013-cü ildə "eLife” jurnalında dərc olunmuş araşdırmaya görə, bu fəlakətin səbəbkarı "Phytophthora infestans” adlı su kifinə bənzər göbələk olub. Onun mənşəyi Meksikanın dağlıq bölgələrinə gedib çıxır və ehtimal olunur ki, bu orqanizm Yeni Dünyadan gətirilən yoluxmuş kartoflarla İrlandiyaya daxil olub.

Skott Trevers yazır ki, İrlandiyanın rütubətli və sərin iqlimi bu orqanizm üçün ideal mühit idi. Lakin faciənin əsas səbəbi başqa olub – bütün İrlandiya boyunca eyni növ kartof əkildiyindən, genetik baxımdan bir-birinin eyni olan bu bitkilərin hamısı infeksiyaya qarşı müdafiəsiz qalıb.

1846-cı ilin sonuna qədər İrlandiyanın demək olar ki, bütün kartof tarlaları xəstəlikdən məhv olub. Britaniya müstəmləkə hakimiyyətindən lazımi yardım ala bilməyən ölkə dərin aclığa qərq olub.

Fəlakətin nəticələri

1841-ci ildə 8 milyondan çox əhalisi olan İrlandiyanın əhalisi on il sonra 6 milyondan da aşağı düşüb. Tarixçilərin hesablamalarına görə, ən azı 1 milyon insan aclıqdan həyatını itirib. Minlərlə irland isə ada ölkəsini tərk edərək, xüsusilə Amerikaya köç edib.

Kartof qıtlığı sonradan aradan qaldırılsa da, köç dalğası onilliklər boyu davam edib və növbəti yüz ildə İrlandiyanın əhalisi 4 milyona qədər azalıb – bu, aclıqdan əvvəlki dövrlə müqayisədə yarıbayarı az idi.

XX əsrin ikinci yarısında əhali yenidən artmağa başlasa da, İrlandiya bu günədək 1841-ci ilin səviyyəsinə çatmayıb. Hazırda adada ümumilikdə 7 milyon nəfər yaşayır, onlardan 5,4 milyonu İrlandiya Respublikasında, qalanı isə Böyük Britaniyaya daxil olan Şimali İrlandiyada məskunlaşıb.

Elm adamının nəticəsi

Skott Trevers qeyd edir ki, İrlandiya faciəsi canlı orqanizmlərdə genetik müxtəlifliyin yaşamaq üçün nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını sübut edib. Genetik baxımdan eyni olan populyasiyalar xəstəliklər qarşısında tamamilə müdafiəsiz qalır.

"İrlandiyada baş verən hadisə göstərdi ki, genetik eynilik Phytophthora infestans üçün heç bir maneə yaratmadı – bir yoluxmuş bitkidən çıxan sporlar bir neçə gün ərzində minlərlə digərini yoluxdura bilirdi", deyə Trevers vurğulayır.

Aydın

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:162
embedMənbə:https://qaynarinfo.az
archiveBu xəbər 07 Noyabr 2025 22:46 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see329

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

20 Noyabr 2026 21:17see328

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see324

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

20 Noyabr 2026 21:35see319

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

20 Noyabr 2026 22:14see304

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

20 Noyabr 2026 22:37see302

YAP Nizami rayon təşkilatının növbəti yeni ərazi partiya təşkilatı təsis edilib

20 Noyabr 2026 20:43see287

Dövlətçilik məfkurəsinə sədaqətin təcəssümü ŞƏRH

20 Noyabr 2026 21:27see287

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

20 Noyabr 2026 22:21see280

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see279

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

20 Noyabr 2026 22:29see278

Liderlər razılığa gəldi: Süni intellektin hərbi əməliyyatlara müdaxiləsi məhdudlaşdırılır

20 Noyabr 2026 21:29see273

“Unudulmaz bir hekayə yazmağa çalışacağıq” Dambrauskas

20 Noyabr 2026 21:24see263

“Xəstələr bilmir hara getsin, hara qaçsın” Onkoloji müalicə ilə bağlı ÇAĞIRIŞ

20 Noyabr 2026 17:30see261

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

20 Noyabr 2026 22:29see261

Ağdamda yaradıcı master klas təşkil olundu FOTO

20 Noyabr 2026 21:05see249

Qan qrupu immunitetə nə dərəcədə təsir edir?

20 Noyabr 2026 13:53see248

Cennifer Lopesdən ETİRAF: “Altı ay dayanmadan ağladım”

20 Noyabr 2026 19:20see245

Qazax şəhərində beşinci İdman Festivalının açılış mərasimi keçirilib FOTO

20 Noyabr 2026 21:35see228

3 Tesla MRT SAF Hospitalda Nə zaman həyat əhəmiyyətlidir? (VİDEO)

20 Noyabr 2026 15:57see222
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri