Tramp siyasi bədəl ödəyir, Tehran isə təslim olmayıb “Röyters“

ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsinin başlamasından altı ay ötür.

Moderator.az "Röyters" - ə istinadla münaqişənin ABŞ, İran və dünya üçün yaratdığı altı əsas nəticəni açıqlayıb.

"Röyters"-in 27 avqust tarixli təhlilinə görə, Prezident Donald Trampın əvvəlcə qısa müddətli olacağını düşündüyü müharibə uzunmüddətli və ciddi siyasi-iqtisadi nəticələri olan dalana çevrilib. İran təslim olmayıb, Hörmüz boğazında gəmiçilik ciddi şəkildə pozulub, ABŞ isə hərbi təzyiqdən iqtisadi təzyiqə keçməyə başlayıb.

6 əsas nəticə aşağıdakılardır:

1. Tramp siyasi bədəl ödəyir

Trampın fəaliyyətini dəstəkləyən amerikalıların nisbəti münaqişə başlayandan sonra 40 faizdən 33 faizə düşüb. İranla müharibəyə dəstək isə 31 faiz təşkil edir.

Artan yanacaq qiymətləri Trampın 2024-cü il seçki kampaniyasında amerikalılar üçün yaşayış xərclərini azaltmaq vədinə də zərbə vurub.

Bu vəziyyət noyabrda keçiriləcək Konqres seçkiləri ərəfəsində Respublikaçılar üçün ciddi problem yarada bilər. Eyni zamanda, müharibə Respublikaçılar daxilində də fikir ayrılıqlarını dərinləşdirib.

2. Dünya iqtisadiyyatı zərbə alıb

Müharibənin ən ciddi iqtisadi nəticələrindən biri Hörmüz boğazında gəmiçiliyin məhdudlaşması olub. Bu marşrut müharibədən əvvəl dünya üzrə ticarət olunan neftin təxminən beşdə birinin daşındığı əsas enerji arteriyalarından biri idi.

Neft qiymətlərinin yüksəlməsi qlobal inflyasiyanı artırıb. Bununla belə, dünya iqtisadiyyatı ilkin gözləntilərdən daha dayanıqlı olub.

Beynəlxalq Valyuta Fondu qlobal iqtisadi artım proqnozunu ilin əvvəlindəki 3,3 faizdən 3 faizə endirib. Buna baxmayaraq, süni intellekt sektoruna böyük investisiyalar və əsas iqtisadiyyatların əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha az enerji istehlak etməsi zərbəni müəyyən qədər yumşaldıb.

3. İran ağır zərbə alıb, amma məğlub olmayıb

İranın hərbi infrastrukturu və iqtisadiyyatı ciddi zərər görüb. Lakin Tehran hələ də raket və dron imkanlarını qoruyur və Hörmüz boğazında gəmiçiliyə təzyiq göstərə bilir.

Müharibə İranın iqtisadi problemlərini də daha da dərinləşdirib. İnflyasiya yüksəlib, ticarət pozulub və əhalinin gündəlik həyatına təzyiq artıb.

Bununla yanaşı, müharibə İran hakimiyyətinin ölkə daxilindəki siyasi fikir ayrılıqlarını arxa plana keçirməsinə və müxalifətə qarşı daha sərt tədbirlər görməsinə şərait yaradıb.

4. Yaxın Şərq daha da qeyri-sabitləşib

ABŞ və İsrailin əsas məqsədlərindən biri İranın region üçün yaratdığı təhlükəni azaltmaq olsa da, müharibə Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik problemləri yaradıb.

İranın Körfəz ölkələrinə və ABŞ-ın hərbi obyektlərinə raket və dron hücumları regionda gərginliyi artırıb.

Hörmüz boğazında gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması və Qırmızı dənizdə husilərin fəaliyyəti nəqliyyat və sığorta xərclərini yüksəldib, tədarük zəncirlərinə əlavə təzyiq yaradıb.

5. İranın nüvə silahı istehsal etməsi daha uzun çəkə bilər

ABŞ və İsrailin zərbələri İranın nüvə obyektlərinə ciddi ziyan vurub. Bu, Tehranın nüvə silahı üçün kifayət qədər material əldə etməsini müəyyən müddətə gecikdirə bilər.

İranın nüvə proqramının hazırkı vəziyyəti tam məlum deyil. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin İranın bəzi nüvə obyektlərinə tam çıxışı yoxdur və ölkənin zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının bir hissəsinin yeri dəqiq müəyyənləşdirilməyib.

Bu səbəbdən hərbi zərbələrin İranın nüvə proqramını tamamilə aradan qaldırıb-qaldırmadığı hələ də açıq sualdır.

6. ABŞ hərbi hazırlığı azaldılıb

Müharibə ABŞ ordusunun hərbi hazırlığına da ciddi təsir göstərib.

ABŞ qüvvələri çoxsaylı hərbi texnika və sursat itirib. Xüsusilə yüksək dəqiqlikli raketlərin ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsinin istifadə olunması Vaşinqton üçün narahatlıq yaradır.

ABŞ həmçinin Avropa və Asiya-Sakit okean regionundan hərbi qüvvələri Yaxın Şərqə yönəldib. Bu isə dünyanın digər bölgələrində ABŞ-ın hərbi hazırlığı ilə bağlı suallar doğurub.

Müharibənin sonu hələ görünmür

Altı ay sonra müharibə hər iki tərəf üçün baha başa gələn dalana çevrilib. İran ağır itkilərə baxmayaraq hakimiyyətini qoruyub, ABŞ isə yeni genişmiqyaslı hərbi əməliyyat əvəzinə iqtisadi təzyiqə üstünlük verməyə başlayıb.

Vaşinqton hazırda İranın neft gəlirlərinə, bank sisteminə və xarici ticarət əlaqələrinə təzyiqi artırmaq niyyətindədir. ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent isə İranla bağlı tarixdəki ən sərt sanksiyaların tətbiq ediləcəyini açıqlayıb.

Beləliklə, altı aylıq müharibənin əsas nəticəsi tərəflərdən heç birinin həlledici qələbə qazana bilməməsi və qarşıdurmanın hərbi mərhələdən iqtisadi müharibə mərhələsinə keçməsi olub.