Icma.az
close
up
RU
Türk aydınlar və mücahidləri sırasında Türk xanımları

Türk aydınlar və mücahidləri sırasında Türk xanımları

Modern.az saytından alınan məlumatlara görə, Icma.az xəbər verir.

ABŞ-ın şimal-şərq qurtaracağında, Atlantik okeanı sahillərində yerləşən Nyu-Cersi ştatının Ratqer Universitetinin tarix elmi üzrə professoru Piter B.Qolden “Türk xalqlarının soy-kökü/etnogenezisi” əsərinin “Qurd haqqında əfsanə” bölümündə Türk soyluların (Hunlar, Quzlar, Oğuzlar, Saklar, Göy-Sarı-Bəyaz-Qayı Türklər) süd bağlılığını Qurd kökü ilə əlaqələndirib, bununla bağlı yaranan əfsanələri təhlil edərək dəyərli elmi-nəzəri və ədəbi-bədii təcəssümünü qələmə alıb.

Türk-İslam dünyasının məşhur ictimai-siyasi xadimi, sərkərdə və tarixçi Əbül Qazi Ərəb Məhəmməd oğlunun (1603-1664) “Türkmənlərin soykökü” əsərində bildirilir ki, qədim Türkmən-Oğuz etnoİttifaqlarının idarəedilməsində, dünyəvi və dini-mənəvi mədəniyyət irsinin zənginləşməsində, beynəlxalq münasibətlərin formalaşmasında orta əsrlərdə mühüm rol oynayan Hun-Quz/Oğuz mənşəli, Türk-Moğol kökənli və Qıpçaq-Sak çöllərinin Bahadur-Ərən hakimlərinin 7 Xatunu (Altun Gözəki bəy qızı, Bərçin Salur Qarmış bəy qızı, Nəbati Qayı bəy qızı, Kərçə Bulaqi Alp Arslan qızı, Quqadlı Qınıq bəy qızı) “Bəyim” titulu verilib.

Məlumdur ki, erkən Orta əsrlərin (VIII-IX yüzilliklər) məşhur ümumiTürk/Oğuz eposu olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı surətlərindən Salur Qazan xanın xanımı Burla xatun ümumiləşdirilmiş Türk qadını dəyərlərini təcəssüm etdirir və Türk-Moğol soykökündən Ana südü içən Xatunların ocağındandır (dünyanın ən uzun çaylarından biri, Türk coğrafiyasının ən bolsulu və uzun Abu-Su/Ob çayı iki-Bəy və Xatun adlanan qoldan yaranıb.

Xatun-Bəyimlərin dövlət idarəedilməsi, siyasi-hərbi səviyyələrinin üstünlüyü, zəka qabiliyyətinin genişliyi, elmi-incəsənət irsinin dünyəviliyi baxımından dəyərləndirilməsi erkən və Orta əsrlər dövründə salnamə zənginliyinin kökü e.ə. I minilliklər mərhələsindən qaynaqlanır (e.ə. 570-520-ci illərdə yaşamış Sak-Qıpçaq diyarında, Quz/Oğuz əsilli Tau Quz Xatunun/Tomirisin timsalında).

Gələnəklərə uyğun milli-mənəvi dəyərlərin yaranmasında Türk Xanım/Xatunlarının gübbəsi (baş çalmaları) İgid ərənlərin döyüş dəbilqəlırinə oxşarlığı ilk növbədə gen-qan və irs/əqidə  yaddası ilə bağlıdır, Türk yurtları da bu düşüncəyə köklənib.

Mərakeşli səyyah və coğrafiyaşünas Əbu Abdullah ət-Tancı/ibn Bətutə (1304-1369) Qızıl Ordu/Türk Uluslarının dövlət siyasətinin idarə olunmasında, İslam-Türk mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsində, milli-mənəvi gələnəklərin formalaşmasında və ictimai-siyasi dəyərlər səviyyəsi qazanmasında Türk-Moğol Xatunlarının önəmli yer tutduqlarını öz müşahidələri əsasında “Möcüzəli ölkələr və şəhərlər haqqında...” kitabını yazmış, 1334-1336-cı illərdə Krım yarımadasından Qıpçaq çöllərinin şərq qurtaracağınadək Türk yurdlarını dolaşmış, Cuci Ulusunun beynəlxalq əlaqələrində (1250-1517-ci illərdə mövcud olmuş, Qıpçaq mənşəli Türk sülalələrinin Məmlük/Misir dövləti ilə siyasi-iqtisadi münasibətlərinin yaxşılaşmasında) məsul olan dövlət xadimi və diplomat, 1313-1341-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Özbək xan Toğrulçan oğlunun (1283-1341) xanımı Taydula Xatun (1310-1360) haqqında bilgilərini (dinlərarası münasibətlərin tənzimlənməsini xüsusilə qeyd etmişdir) çatdırmışdır. O, qeyd etmişdir ki, Taydula Xatunun çadırında xüsusi düzəlmiş camlarda sərin  və dadlı kumıs içə-içə İslam mədəniyyəti və dini dünyagörüşünün zənginliyi barədə aparılan söhbət onda unudulmaz təəssürat yaratmışdır.

Qıpçaq Türklərinin (Qazax xalqının ulu əcdadları) hakimlərindən olan Bərgə xanın sevimli həyat yoldaşlarından biri və ondan sonra İslamı qəbul edən Çiçək Xatun (1240-1296) Cuci Ulusunun beynəlxalq əlaqələrinin yaradılmasında və inkişaf etdirilməsində yaxından iştirak etmiş, xarici səfirləri yalnız o qəbul etmişdir. Həm də dövlətin saray idarəedilməsini tənzimləmiş, Sufiliyin təşəkkül tapmasında böyük rol oynamışdır.

Rusiya EA-nın Tarix institutu və M.V.Lomonisiv adına MDU-nin  professoru A.A.Qorski (1959) əsərlərində yazmışdır ki, Taydula Xatun müəyyən müddət Tula vilayətini idarə etmiş, Qərbi Avropa hakimləri və kilsə rəhbərləri onunla əlaqələr yaratmışdır. Belə ki, 1340-cı ilin yayında  Roma papası  XII Benedikt (1280-1342) “Şimali Tartar  (Dəşti-Qıpçaq)/Qızıl Ordu hakimi Taydula xatuna məktubla müraciət edərək Qızıl Ordu dövləti hüdudlarında dini dözümlüyünü, katolik kilsəsinə olan münasibəti yüksək qiymətləndirmişdir”.

Cuci Ulusunu 20 il ərzində idarə edən və ömrünün son illərində Taydula Xatunun gözünün nuru zəifləyəndə oğlu Canıbəyin (1327-1357) dəvəti ilə Kiyev və Rusiya mitropoliti Aleksiy Fyodoroviç (1292-1378) onu müalicə edir, sağaldır. Zəhmətinin müqabilində Qızıl Ordunun Moskva şəhərinin mərkəzi hissəsində, Kreml qalasında torpağının bir hissəsi məbəd tikintisi üçü ayrılır və bu yerdə bir il ərzində-1365-ci ildə Çud məbədi (1928-1929-cu illərdə sökülmüşdür) inşa edilmişdir.

Türk-Müsəlman xalqlarının Təkamül-İncəsənət mərhələlərinin, eləcə də Rusiya tarixinin tədqiqatçısı S.E.Kostoqrızova Türk Uluslarının inkişafında mühüm rol oynayan Türk Xanımları/Xaqtunları (Börəkçin Xatun, Uki Xatun, Çiçək Xatun)  barədə geniş tarixi məlumatlar vermişdir.

Bir cəhəti qeyd etmək lazımdır ki, Türk/Moğol Xatunlarının həyatı, ailə qurmaları bir soyun və ya ocağın məsələsi yox, Ümumxalq dövləti səciyyəsi daşımışdır.

İslam mədəniyyəti və Türk dövlət quruculuğu mərhələlərinin tanınmış xanım isimlərindən biri də görkəmli Qazax tarixçisi, siyasi elmlər doktoru M.A.Sadiqnəzərin uzun illər axtarışları ilə tanınmış Aru Sultan olmuşdur.

                                                                                 
Qismət  Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050.372.60.08.)

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:166
embedMənbə:https://modern.az
archiveBu xəbər 22 Avqust 2025 16:09 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see401

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see388

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see317

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see311

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see297

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see287

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see274

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see268

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see267

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see254

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see237

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see236

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see231

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see230

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see229

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see227

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see224

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see217

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see217

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see196
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri