Türk sivilizasiyasının qədim dövrü

AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun
Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir
fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, dos., dr. Faiq Ələkbərli

I Yazı

Türk sivilizasiyasını ifadə etmək üçün ilk növbədə, aşağıdakılara diqqət etməliyik:

1) Türk sivilizasiyası açısından Türk tarixi yenidən dəyərləndirilməli, Türk xalqlarının ortaq tarixi yazılmalı, məcburi olaraq orta və ali təhsildə yer almalıdır.Türk tarixi qələmə alınarkən də Avropa, ABŞ, Rusiya, İran, İsrail və digər xalqlara aid araşdırmaçıların əsərlərinin təsirindən uzaq durulması bir şərt olmalı, əsasən Türk qaynaqlarına istinad edilməli­dir. Özəlliklə, son iki yüz ildə Türk tarixinin yadelli araşdırma­çılar tərəfindən saxtalaş­dırıl­ması nəzərə alınmalıdır.

2) Türk sivilizasiyasının özünəməxsusluğu önə çəkil­məklə yanaşı, Qərb sivilizasiyasına əsas alternativ olması da diqqətdə saxlanılmalıdır. Bu gün dünyada Türk sivilizasi­yası mədəni-fəlsəfi yükü baxımından özəl yerə malikdir. Türk-Turan siviliza­siyasının tarixi, mədəniyyət və elmi-fəlsəfi cəhətdən əsaslandırılması Qərb sivilizasiyasına qarşı ciddi bir alternativliklə yanaşı, Avropa mədə­niyyətinin perspektivsizliyini də aşkar edəcəkdir.

3) Burada başlıca meyarlardan biri də, Türk fəlsəfə­sinin, Türk fəlsəfi sisteminin ortaya çıxarılmasıdır.[1]

4) Türk sivilizasiyası açısın­dan Türk düşüncəsi olan Tanrıçılıq və ona yaxın digər təlimlərlə İslamlığın oxşar və fərqli cəhət­lərinin dəyərləndirlməsinə də ciddi ehtiyac vardır.Çünki bu gün də Türklük və İslamlığın biri-birinə zidd olması, İslam dininin Türk­lüyün inkişafında əngəl olması kimi fikirlər mövcuddur. Bir məqama diqqət yetirək ki, son əsrlərdə Türk mədəniy­yəti daha çox İslam mədəniyyətinin tərkib hissəsi kimi verilmişdir. Biz, bunu heç də doğru görmürük. Orta çağda İslam mədəniyyəti anlayışının içində Türk mədəniyyəti özünü yetərincə ortaya qoya bilməmişdir. Çünki Orta çağda İslam dininə daxil olan Türk xalqları müsəlman­lıqları ilə milli mənşəyini bərabər tutmuş, bu anlamda bir çox əməl­lərini İslam mədəniy­yətinin adına yazmışlar.

XX əsrin başlarında islam­lığın türklüklə eyniləşdirilməsi məsələsinə toxunan Azərbaycan Türk aydını Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazır­dı: “Türk­cə qəzetə çıxartdıq - adına müsəlman qəzetəsi dedik. Türkcə teatrlar, operalar düzəltdik - ünvanlarını müsəlman teatrosu və müsəl­man operası dedik. Məktəb açdıq - rus-müsəlman məktəbi adını verdik. Cəmiy­yət­lərimizin sifətləri yenə “müsəlman” kəlməsin­dən ibarət oldu. Halbuki elədiklərimizin hamısı türkcə olub və Türk asari-mədə­niyyəsini diriltmək üçün idi. Müsəlman­lığın ibtidai təsirin­dən gələrək biz özümüzü müsəlman adlandırdığımız­dan əsil milliyyəti­mizin ünvanını təşkil edən türklüyə əhəmiyyət verməmiş, həmən “müsəl­man” adına qənaət eləmişdik. Hələ, də etməkdəyiz”.[2]

Qeyd edək ki, burada mədəniyyət, kültür, sivilizasiya və multikulturalizm anlayışlarının izahı çox vacibdir. Bir şey dəqiqdir ki, kültür/kultur, mədəniyyət və sivilizasiya anlayışları nə qədər fərqli olursa-olsun, bir-birinə yaxın cəmiyyətlərdə onların oxşarlıq elementlərini tapmaq mümkündür. Hətta, fərqli dinlərə tapınan millətlər belə kültürə, mədəniyyətə aid bir çox ünsürləri ortaq şəkildə paylaşa bilərələr. Kültür, Mədəniyyət və Sivilizasiya anlayışları ilə bağlı ortaq fikrə gəlmək mümkün deyildir. Çünki hər bir millətin bu anlayışlara özünəməxsus münasibəti vardır. Hətta, eyni millətin aydınlarının belə mədəniyyət və sivilizasiya anlayışları ilə bağlı fərqli tərifləri mövcuddur.

Belə olduğu təqdirdə mədəniyyətlərarası, yaxud sivilizasiyalararası müharibəni müəyyənləşdirən amili yenə də fərqli ideyalarda, dünyagörüşlərdə, adət-ənənələrdə axtarmaq lazımdır. Bir şey dəqiqdir ki, mədəniyyət anlayışı nə qədər fərqli olursa-olsun, bir-birinə yaxın cəmiyyətlərdə oxşarlıq elementləri çox olur. Hətta, fərqli dinlərə tapınan millətlər belə mədəniyyətə aid bir çox ünsürləri ortaq şəkildə paylaşa bilərələr.[3]

Fransız sosioloqu Gustav le Bon yazırdı ki, mədəniyyəti, sivilizasiyanı əmələ gətirən müxtəlif elementlərə - dilə, təsisata, ideya­ya, etiqada, incəsənətə, ədəbiyyata millətin ruhunun təzahürü kimi baxılmalıdır: “Lakin dövrdən və irqlərdən asılı olaraq bu elementlərin hər hansı bir xalqın ruhunun ifadəsi kimi əhəmiyyəti çox müxtəlifdir. Əgər hər bir xalqın sivilizasiyasının yalnız onun bir elementini nəzərə almaqla tarixini yazmaq lazım gəlsəydi, bu element xalqlardan asılı olaraq müxtəlif olardı”.[4] İngilis alimi Arnold Toynbi sivilizasiyaların inkişafının mərhələləri üzrə sxemini qəbul edir və onu yaranma-inkişaf-çiçəklənmə-tənəzzül-dağılma dövrlərinə ayırırdı. Lakin onun fikrincə, bu sxem qaçılmaz deyil. Sivilizasiyaların məhvi ehtimaldır, lakin zəruri deyildir.[5]

Türk filosofu Ziya Gökalp “mədəniyyət” anlamını “kültür” və ya “hars”, “sivilizasiya”yanı isə “mədəniyyət”in sinonimi kimi işlətmişdir: “Kültür milli olduğu halda, mədəniyyət uluslararasıdır - beynəlmiləldir. Kültür yalnız bir millətin din, əxlaq, hüquq, ağıl, estetika, dil, iqtisadiyyat və texnika ilə bağlı yaşayışlarının uyumlu- ahəngdar bir bütünüdür. Mədəniyyət isə eyni inkişaf səviyyə­sində olan bir çox millətlərin kütləvi-ictimai həyatlarının ortaq bir bütünüdür”.[6]

Azər­bay­can Türk filosofu Əhməd bəy Ağaoğlu mədəniyyət və sivili­zasiya anlayışlarını eyni mənalı saymışdır: “Mədəniyyət - “Civilisation”deyiminə çeşidli təriflər verilmiş­dir. Biz bu deyimi, zənnimizcə, bütün tərifləri əhatə edən və bu kəlməyə ən geniş mənanı verən “həyat tərzi” olaraq qəbul edirik. Belə ki, mədəniyyət demək “həyat tərzi” deməkdir, yalnız həyat qavramını ən geniş və əhatəli bir mənada anlamaq­dır. Həyatın bütün təcəllilərini, maddi və mənəvi bütün olaylarını o qavram əhatə etməlidir”.[7]

Görünən odur ki, kültür, mədəniyyət və sivilizasiyayla bağlı Avropada iki düşüncə sistemi - Anqlo-Sakson və German-Alman geniş yayılmışdır. Deməli, Qərbdə çoxmədəniyyətlilik bu iki sistemin mahiyyətində gizlənmişdir. Amerikalı Samuel Hantinqton yazırdı ki, Almaniyadan başqa dünyanın hər tərəfində sivilizasiya mədəni bütövlük mənasında işlədilir. XIX əsr alman mütəfəkkirləri isə texnika, texno­logiya və maddi amilləri əhatə edən “sivilizasiya” anlayışı ilə, cəmiyyətin dəyərlər, ideallar və yüksək əqli, bədii, mənəvi keyfiyyətlərini nəzərdə tutan “mədəniyyət” anlayışı arasında kəskin sərhəd qoymuş­­dular. S.Hantinqton isə bu fikirlərlə razılaş­mayaraq bildirirdi ki, belə təsnifat Almaniyadan başqa heç bir ölkədə qəbul olunmur.[8]

Deməli, dünyada mədəniyyət və sivilizasiya, ya da multikulturalizm adı altında ən geniş yayılan Qərbin Anqlo-Sakson mədəniyyətidir. Bunun da, son yüzillikdə ən tanınmış nümayəndələri A.Toynbi, S. Hantinqton, F.Fukuyama və başqalarıdır. Onlar bütün dünyanı inandırmağa çalışırlar ki, çoxmədəniyyətlilik, ya da multikulturalizm “Qərb sivilizasiyası” və “Qərb demokratiyası”nın varlığı ilə bağlıdır. Çünki “Qərb sivilizasiyası” və “Qərb demokratiyası” (liberal-demokratizmi) tarixin pik nöqtəsidir. Arnold Toynbi “Qərb siviliza­siyası”nı şişirdərək, onu bütün dünyaya yayılan tək sivilizasiya kimi qələmə vermişdir.[9] Frensis Fukuyama, dünya tarixin sonunun çatmasının əsas amillərindən biri, bəlkə də birincisi kimi sivilizasiyalı dövlətdə ağa və qul məsələsinin aradan qaldırılmasını, bu anlamda azadlıq və bərabərlik ideya­lar­ının bərqərar olmasını göstərir. Onun fikirindən belə nəticə çıxır ki, demokratiya ağaların ağalıqdan əl çəkib qullarla eyni hüquqlara malik olmasıyla başlamışdır. Çünki azadlıq və bərabərlik ideyaları insan təbiətinin təməl prinsiplərini ifadə edir.[10]

Ümumiyyətlə, sivilizasiyanı ən yüksək dərəcəli sosial-mədəni ortaq dəyər və insanın mədəni identikliyinin ən geniş səviyyəsi kimi dəyərləndirən S. P. Hantinqtona görə o, “insanların ən böyük mədəni qruplaşmasıdır”.[11] Hantinqtonun fikirləri ilə əsasən razılaşan politoloq Bassam Tibi “sivilizasiya və mədəniyyət” anlayışlarını bir-birindən ayırır, sivilizasiya anlayışının daha yüksək, regional, yaxud da, qlobal səciyyə daşıdığını, eyni zamanda da, mədəniyyətin ona görə “yerli (dar) bir fenomen” məna kəsb etdiyini bildirir.[12]

Rahid Uluselin fikrincə, Türk sivilizasiyasına İslam sivilizasiyası daxilində baxılması doğru deyil, çünki Türk xalqlarının islamaqədərki dövründə ən azı minillik sivil­izasiya damğası vardır: “Yalnız dini oriyenta­siyasına görə dünya Türk milli dövlətlərinin və xalqlarının yaratdığı Türk sivilizasiyasının İslam sivilizasiyası tərkibinə daxil edilməsini elmi cəhətdən əsaslandırılmamış sayırıq. Çünki Türk sivilizasiyası və onu təşkil edən milli mədəniyyətlər İslam dünyası ilə nə qədər yaxın tarixi təmas, müştərək inkişaf ənənəsinə malik olsa da, həm identiklik, həm də universallıq keyfiyyətlərinə, dünyəvi-ümumtürk oriyenta­siyasına görə “İslam sivilizasiyası” çərçivəsinə sığmır”.[13]

[1] Maraş İbrahim. Türk düşünce tarihine giriş // Türk Düşünce Tarihi. El Kitabı. Toplu. Ankara, Grafiker yayınları, 2018, s.18-19; Kasabek A.K., Altaev J.A. Filosofiya tarixı. Almatı, 2017, s.11-12

[2] Rəsulzadə M.Ə. Əsərləri (1909-1914). II cild, Bakı: “Şirvannəşr”, 2001, s.469

[3] Xajıyeva Maksuda. İjtimoy falsafa. Тoshkent: “Lesson Press” MCHJ nashriyoti, 2023, s.199-202

[4] Gustav le Bon. Kütlə psixologiyası. Bakı, Zəkioğlu, 2006, s.71

[5] Тойнби A.. Цивилизация перед судом истории. Москва: Прогресс, 1996, s.45

[6] Gökalp Ziya. Türkçülüyün əsasları. Bakı: Maarif, 1991, s.47

[7] Ağaoğlu Əhməd. Üç mədəniyyət. Bakı: Mütərcim, 2006, s.24

[8] Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. Москва: АСТ, 2003, s.76

[9] Toynbee Arnold J. Uygarlık yarğılanıyor. İstanbul, Örgün, 2011, s.90

[10] Fukuyama Frankis. Tarihin sonu ve son insan. İstanbul, Profil, 2014, s.85

[11] Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. Москва: АСТ, 2003, s.36

[12] Çağlar Gazi. Uygarlıklar Arası Savaş Miti. Dünyanın Geri Kalan Bölümüne Karşı Batı. İstanbul: Bilge Yayınları, 2003, s.33

[13] Ulusel Rahid. Qloballaşma və Türk Sivilizasiyası. Bakı, Çaşıoğlu, 2005, s.15

OXŞAR XƏBƏRLƏR

GƏLƏCƏYİN SƏSSİZ ÇEVRİLİŞİ - SOS: Nəzarət hələ də bizdədir?

14 Sentyabr 17:02

Qarabağın mədəniyyət paytaxtı – Şuşa!

12 Sentyabr 14:21

PISAda oxu nəticəmizi necə yüksəldək?

12 Sentyabr 13:07

DÜZ CAVABDAN DÜZ SUALA: “DƏRVİŞƏ SUAL”IN İRFAN YOLU

11 Sentyabr 11:29

Rövşən Hüseynli: Azərbaycan Ermənistanla iqtisadi münasibətlərdə strateji təşəbbüsü ələ almalıdır

9 Sentyabr 23:44

DOSTUM NAMİQ HACIHEYDƏRLİNİN ƏZİZ XATİRƏSİNƏ SƏNİ UNUTMAYACAĞIQ...

9 Sentyabr 14:12

Fenomenal ədib - Qəzənfər Paşayev

8 Sentyabr 10:15

"Ökə", yoxsa "dahi"?

8 Sentyabr 10:00

Tarixin möhürü – Böyük Hun İmperiyası

8 Sentyabr 09:45

Bir daha Himnimiz haqqında

8 Sentyabr 09:30

Tağı Qasımoğlunun “Dədə Qorqud” tədqiqatı haqqında qeydlər

8 Sentyabr 09:15

Səfəvilərdən Qızılbaşlara

8 Sentyabr 08:45

Türk xalqları fəlsəfəsinin mahiyyəti və əsas xüsusiyyətləri

8 Sentyabr 08:30

Şah İsmayılı təftiş etmək milli kimliyimizi təftiş etməkdir

8 Sentyabr 08:15

Türküstan coğrafiyasını Avropaya bağlayan yola bir nəzər

8 Sentyabr 08:00

Kim dostdur, kim düşmən, kim sevgilidir, kim ailə, heç nə bilinmir

4 Sentyabr 10:59

Hərəkət – ritm – yaddaş – həyat!..

1 Sentyabr 14:12

Həyat bəzən yağış damlaları altında rəqs etməkdir, dostum...

1 Sentyabr 12:46

REKLAM SAHƏSİ

MANŞET XƏBƏRLƏRİ

Ramiz Mehdiyevin məhkəməsi başlayır

14 Sentyabr 17:00

Azərbaycan bu protokolu Ermənistana tətbiq etməyəcək

14 Sentyabr 13:53

ABŞ-dan ANONS: Bakı ilə İrəvan sazişi BU TARİXDƏ imzalayacaq

14 Sentyabr 13:40

“Şəki yaylası” faciəsində yeni fakt: Əsl səbəb üzə çıxdı - Foto

14 Sentyabr 13:23

Ermənilər Bəstiçaya civə töküb?

14 Sentyabr 13:00

Qarabağda 100 minə yaxın insan yaşayır - Elnur Məmmədov

14 Sentyabr 11:40

SON XƏBƏRLƏR

Türk sivilizasiyasının qədim dövrü

08:15

Diplomatların Qarabağ səfəri Ermənistanı silkələdi

08:00

Bakının işğaldan azad edilməsindən 108 il ötür

01:21

Hikmət Hacıyev Fərhad Pirinççi və nümayəndə heyəti ilə görüşüb

01:20

Türkiyə rəsmiləri yeni qurulan Media və Yayım Şurasına gəldilər

00:20

Aİ Rusiyaya qarşı sanksiyaları daha bir həftə uzatdı

14 Sentyabr 20:51

Merz: “Rusiya qalib gəlsə, Avropa üçün pis olacaq”

14 Sentyabr 20:46

Tramp: Rusiya və Ukrayna razılaşdı, hücum olmayacaq

14 Sentyabr 20:37

Fazil Mustafadan Emin Həsənliyə təşəkkür: “Məsələnin həlli istiqamətində məqsədyönlü iş apardınız”

14 Sentyabr 20:23

“Yusif Vəzir Çəmənzəminli irsinin işığında” mövzusunda tədbir keçirildi – FOTO

14 Sentyabr 20:11

SON XƏBƏR: "Çevik"i DTX həbs edib - 283-cü maddə...

14 Sentyabr 20:10

Prezident ona verilən 500 min dolları BU QURUMA BAĞIŞLADI

14 Sentyabr 20:09

Almaniya Litvaya 1000 əsgər göndərir

14 Sentyabr 19:26

Türkiyə XİN-dən Yunanıstana: “Əsassız açıqlamaları rədd edirik”

14 Sentyabr 19:00

Netanyahu İsrail ordusuna əlavə milyardlarla vəsait ayırır

14 Sentyabr 18:03

Keçmiş MKİ rəhbərindən sensasiya: Putinin hücum hədəfi var – “İki türk ölkəsi savaşa girə bilər”

14 Sentyabr 18:02

Ramiz Mehdiyevin işi ilə bağlı GÖZLƏNİLMƏZ DETAL: Oğlu və kürəkəni...

14 Sentyabr 17:49

Pezeşkian danışarkən çərəz yeyən xarici rəsmi gündəm oldu - Video

14 Sentyabr 17:43

Ramiz Mehdiyevi bu hakim mühakimə edəcək

14 Sentyabr 17:29

3 ölkədən tarixi qərar: Böyük Britaniya parçalanır?

14 Sentyabr 17:22

“Bu ölkə 44 günlük müharibəyə görə İrəvandan üzr istəməlidir” – Rubinyan

14 Sentyabr 17:16

Hikmət Hacıyev Türkiyə rəsmiləri ilə görüşdü - FOTO

14 Sentyabr 17:12

GƏLƏCƏYİN SƏSSİZ ÇEVRİLİŞİ - SOS: Nəzarət hələ də bizdədir?

14 Sentyabr 17:02

Ramiz Mehdiyevin məhkəməsi başlayır

14 Sentyabr 17:00

Razılaşma mətni yayıldı: Zəngəzurdan Naxçıvana keçid necə olacaq?

14 Sentyabr 16:58

Türkiyənin məşhur iş adamının olduğu təyyarə qəzaya uğradı - Video

14 Sentyabr 16:41

Kremldən Kiyevə sərt mesaj: Rusiya ordusu geri çəkilməyəcək!

14 Sentyabr 16:29

Husilər hücuma keçdi: Yaxın Şərqdə oyunun qaydaları dəyişir

14 Sentyabr 16:23

Dərs saatları dəyişdirilir? - RƏSMİ AÇIQLAMA

14 Sentyabr 16:22

Səudiyyə Ərəbistanı ilə ABŞ arasında kritik görüş keçirildi

14 Sentyabr 16:17

Qəzənfər Abdullayevin daha 2 avtomobili və yeni obyektləri üzə çıxdı – SİYAHI BÖYÜYÜR

14 Sentyabr 16:08

Emin Əmrullayevdən müəllimlər üçün geyim tələbi ilə bağlı AÇIQLAMA

14 Sentyabr 15:52

İrandan Türkiyə açıqlaması: Münasibətlərimiz çox özəldir

14 Sentyabr 15:49

Bakıda dəbdəbəli toyu olan bəyin kimliyi məlum olub - FOTO

14 Sentyabr 15:47

10 və 11-ci siniflər üçün yeni sistem - Nazirdın AÇIQLAMA

14 Sentyabr 15:44

Türk dövlətləri arasında şəxsiyyət vəsiqəsi ilə səfər mümkün olacaq - Baş katib

14 Sentyabr 15:30

Birləşmiş Krallıqda "zəlzələ": İmzalar atıldı

14 Sentyabr 15:13

Bakıda kişi yatdığı çarpayıdan yıxılaraq öldü

14 Sentyabr 14:51

Rus ordusu mühasirəyə düşdü: Vəziyyət ağırdır...

14 Sentyabr 14:37

Hakan Fidan sabah Azərbaycana gəlir

14 Sentyabr 14:34

Daha çox xəbər Bütün xəbərlər

ÇOX OXUNANLAR

“Şəki yaylası”nda faciə belə baş verib – VİDEO/Həssas görüntülər

8 Sentyabr 20:54

SON XƏBƏR: Moskvadakı Azərbaycan diasporunun rəhbəri Bəxtiyar Həsənov Rusiyadan deportasiya edildi - VİDEO

17 Avqust 13:40

Daşkənddə TARİXİ SƏNƏD imzalandı

23 Avqust 17:50

Daşların arasında bitən bənövşə

23 Avqust 15:16

Trampdan Hörmüzlə bağlı şok açıqlama: Qarşıdurma qızışır - ŞƏRH

18 Avqust 20:35

Alen Simonyandan Azərbaycanla bağlı yeni AÇIQLAMA

19 Avqust 12:17

Ermənistan Azərbaycana 17 milyon dollar ödədi

17 Avqust 21:29

Yenə rüsum, yenə cərimə - Anlamaq olmur bu addımları

15 Avqust 16:45

Ürəyi 45 dəqiqə dayanan kişi o dünyada nələr görüb?

15 Avqust 15:52

"Axı mənimlə evlənəcəkdin" - Rəşid Behbudovun qızından Polad Bülbüloğluna

27 Avqust 15:25

Xarici pasportu olanlara MÜHÜM XƏBƏRDARLIQ

24 Avqust 13:21

“Torqovı”da göbək rəqsi: “Çılğın dondurmaçı” gündəm yaradır - VİDEO

15 Avqust 12:45

“Ermənistan və Azərbaycan xalqları ən yaxşı sülhməramlılardır” - Paşinyan

25 Avqust 20:13

Prezident şəhid sərhədçiləri ordenlə təltif etdi - SƏRƏNCAM

17 Avqust 12:25