Türkiyənin NATO da artan rolu Ankara Vaşinqtonu əvəzləyir?

Türkiyə müttəfiqlərinə oxşar nüvə çətiri təmin edə bilmədiyi üçün ABŞ-ı tam əvəz etmir, amma...

Mövcud geosiyasi vəziyyətin təhlili göstərir ki, Ankaranın Vaşinqtonu əvəz etmək qabiliyyəti ilə bağlı çox təriflənən iddia ABŞ-ın sözün əsl mənasında yerdəyişməsini deyil, Şimali Atlantika Alyansı (NATO) daxilində dərin funksional transformasiyanı əks etdirir. Donald Trampın praqmatik və sərt yanaşması səbəbindən Ağ Ev və Brüssel arasındakı münasibətlərdə uzanan böhran fonunda NATO-nun ənənəvi ABŞ mərkəzli modeli ciddi şəkildə iflasa uğrayır. Əksər Avropa liderləri Vaşinqtonla gizli və ya açıq münaqişədə olduğundan, Avropa bloku sabitləşdirə biləcək güclü daxili qüvvəyə ehtiyac duyur. Məhz bu liderlik boşluğuna İttifaqda ikinci ən böyük ordusu və unikal geosiyasi təsiri ilə Türkiyə müdaxilə edir.

Ankaranın qarşıdan gələn iyul sammitində əsas siyasi üstünlüyü, paradoksal olaraq Trampın şəxsi hörmət və etibarını qazanan yeganə NATO liderlərindən biri kimi ortaya çıxan Rəcəb Tayyib Ərdoğan obrazıdır. Əməliyyat diplomatiyası dilindən istifadə edərək dialoq apara bilən güclü bir lider obrazı Türkiyə Prezidentini Avropada əsas "siyasi vasitəçi"yə çevirir. Fransa və Almaniya liderləri Ağ Evlə əlaqələrini itirərkən, Ərdoğan Alyansın ümumi strateji gündəliyini konstruktiv bir şəkildə saxlaya, vasitəçi kimi çıxış edə və daxili fikir ayrılıqlarının blokun işini iflic etməsini maneə törədə bilir.

Siyasi vasitəçiliyi ilə yanaşı, Türkiyə sürətlə Avropa dövlətləri üçün əsas hərbi-sənaye bazasına çevrilir. Ukraynaya edilən kütləvi yardım və öz ordularını modernləşdirmək üçün təcili ehtiyacdan bezən Avropa istehsal gücünün çatışmazlığı və Amerika silahlarının baha olması ilə üzləşir. Son on ildə nəhəng texnoloji sıçrayış edən Türkiyə müdafiə sənayesi bu problemin ideal həlli olduğunu sübut etdi. Ankaranın müdafiə ixracatının yarıdan çoxunun hazırda Qərb müttəfiqlərinə yönəlməsi, Avropa təhlükəsizliyinin pilotsuz uçuş aparatlarından tutmuş zirehli texnikalara və sursatlara qədər hər şeyi təmin edən Türkiyə istehsal xətlərindən artan lojistik asılılığını açıq şəkildə nümayiş etdirir.

ABŞ tədricən strateji diqqətini Çini məhdudlaşdırmaq üçün Hind-Sakit Okean bölgəsinə yönəltdikcə, Türkiyə geosiyasi məqamlarda əsas təhlükəsizlik operatoru rolunu öz üzərinə götürür. Montrö Konvensiyası çərçivəsində Qara dəniz boğazlarına nəzarət, eləcə də Cənubi Qafqaz, Liviya və Yaxın Şərqdə güclü hərbi mövcudluq və təsir Ankaranı NATO-nun cənub-şərq cinahında əvəzolunmaza çevirir. Avropa paytaxtları anlamağa başlayır ki, ABŞ-ın qitədəki fiziki mövcudluğunu minimuma endirdiyi bir ssenaridə Avropanın sərhədlərində sərt güc nümayiş etdirə və sabitliyi təmin edə bilən əsl qüvvə Türkiyə ordusu və Türkiyənin təsiri olaraq qalır.

Ankaranın əlavə dəyəri çoxvektorlu xarici siyasət yürütmək, NATO qarşısındakı öhdəliklərini Rusiya, Çin və Körfəz monarxiyaları da daxil olmaqla, alternativ güc mərkəzləri ilə işgüzar əlaqələri qorumaqla balanslaşdırmaq qabiliyyətidir. Qlobal parçalanma dövründə bu cür praqmatik neytrallıq artıq Qərb tərəfindən dağıdıcı element kimi qəbul edilmir. Əksinə, Türkiyə regionlarda və Vaşinqton və ya Brüsselin ideoloji fərqlər üzündən körpüləri tamamilə yandırdığı oyunçularla danışıqlar apara və sazişlər bağlaya bilən həyati əhəmiyyətli diplomatik ünsiyyət kanalına çevrilir.

Bu davam edən dəyişikliklər NATO-nun "Avropa sütunu" konsepsiyasını vurğulayır və bu konsepsiya Avropa ölkələrindən kollektiv müdafiə üçün daha böyük maliyyə və maddi məsuliyyət daşımalarını tələb edir. Trampın müdafiə xərclərini müttəfiqlərin özlərinə ötürmək istəyi NATO-nu təcili olaraq regional təhlükəsizlik donorları axtarmağa məcbur edir. Alyansın hədəflərinə çatmaq üçün müdafiə büdcəsini fəal şəkildə artıran Türkiyə hava hücumundan müdafiə, pilotsuz uçuş aparatları və dəniz sistemləri də daxil olmaqla real müdafiə sektoruna investisiya qoymağa hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bu, onu sadəcə Amerika təhlükəsizlik zəmanətlərinin alıcısından Avropa perimetri daxilində əsas sponsorlardan və sabitlik təminatçılarından birinə çevirir və Ankaranı tərəddüd edən Avropa paytaxtlarından fərqləndirir.

Paradoksal olaraq, Ankaranın artan əhəmiyyəti illərdir Türkiyəni Aİ-nin əsas müdafiə təşəbbüslərindən uzaq saxlayan Avropa blokunun özündə dərin daxili ziddiyyətləri də ortaya qoyur. Avropa liderləri indi güclü Türkiyə müdafiə sənayesini Avropa layihələrindən təcrid edən "strateji cəhətdən qeyri-dəqiq" yanaşmalarını yenidən düşünməyə məcburdurlar. Çünki Türkiyə fabrikləri olmadan hava hücumundan müdafiə və təchizat sistemlərindəki boşluqları doldurmaq mümkün olmur. Hazırkı reallıqlar Brüsseli Türkiyə ilə daha praqmatik, ideologiyasız əməkdaşlığa doğru itələyir. Burada demokratik dəyərlər məsələlərinin yaşamaq və Avropa sərhədlərinin fiziki təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün təcili ehtiyaca yol verdiyi bildirilir.

Təbii ki, Ankara qarşıdan gələn sammiti geniş danışıqlar platformasına çevirərək əvəzolunmazlıq kartından maksimum dərəcədə istifadə edir. Ərdoğan Ağ Evdən və Avropa müttəfiqlərindən konkret güzəştlər gözləyir. Bu güzəştlərə beşinci nəsil KAAN qırıcısı kimi Türkiyə aviasiya proqramları üçün vacib hərbi komponentlərin və mühərriklərin tədarükünün dayandırılması, eləcə də siyasi məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması daxil ola bilər. Bunun müqabilində Avropa uzunmüddətli təhlükəsizlik zəmanətləri və Türkiyənin hərbi resurslarına çıxış əldə edir. Eyni zamanda, Ankaranın daxili siyasətinə və suveren siyasi kursuna qəsdən göz yumur.

Nəticə etibarilə, söhbət NATO üçün prinsipial olaraq yeni, çoxqütblü bir arxitekturanın formalaşmasından gedir. Türkiyə müttəfiqlərinə oxşar nüvə çətiri təmin edə bilmədiyi üçün ABŞ-ı tam əvəz etmir, lakin Vaşinqtondan Avropa təhlükəsizlik teatrının əsas funksional stabilizatoru və qoruyucusu statusunu inamla öz üzərinə götürür. Avropa üçün Ankaranın yeni rolunun tanınması, ABŞ-ın gözlənilməz siyasəti qarşısında ayıq geosiyasi yaşam aktı qədər rəğbət məsələsi deyil.