Üç müstəvi, bir strategiya

Azərbaycanın diplomatik, ideoloji və iqtisadi transformasiyası

1990-cı illərin müharibəsi Azərbaycanın qarşısında ərazi bütövlüyünün pozulması, təqribən 1 milyon qaçqın və məcburi köçkünün yaranması və iqtisadiyyatın enerji resurslarından yüksək asılılığı kimi üç ağır strateji problem qoydu. 27 sentyabr 2020-ci ildən başlayan yeni mərhələ bu problemlərin hərbi, diplomatik və iqtisadi müstəvilərdə paralel şəkildə yenidən həllini gündəmə gətirdi. Prezident İlham Əliyevin çoxtərəfli diplomatiyası, milli həmrəyliyi dövlətçilik xətti ətrafında səfərbər edən siyasi yanaşması və enerji resurslarından bərpa-quruculuq üçün istifadəsi bu transformasiyanın əsas istiqamətlərinə çevrildi. 

44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsi danışıqlar masasında qazanılmış vəziyyətin nəticəsi kimi oxunmalıdır. Azərbaycan Prezidentinin rəhbərliyi altında həyata keçirilən hərbi-siyasi strategiyanın beynəlxalq diplomatik mənzərəni faktiki olaraq yenidən formalaşdırdığını, üçüncü tərəf mediyaşının, diplomatik manevrin və dialoqun hərbi diplomatiyanın alətinə çevrildiyini göstərir. 

Müharibədən sonrakı dövrün ən mühüm siyasi xətti Azərbaycanın regional aktordan qlobal gündəm formalaşdıran subyektə çevrilməsidir. Bunun institusional təməli Qoşulmama Hərəkatıdır: Bakının bu təşkilata 2011-ci ilin mayında daxil olması xarici siyasətdə 1990-cı illərin böhran şəraitində Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülmüş "balanslı xarici siyasət" doktrinasının təbii uzantısı kimi qiymətləndirilir. 2019-cu il oktyabrın 26-da Bakıda keçirilən Qoşulmama Hərəkatının 18-ci zirvəsi və Azərbaycanın sədrliyi (2022-ci ilə qədər) bu doktrinanı beynəlxalq səviyyədə rəsmiləşdirdi.

İnstitusional liderlik ikinci ox üzrə – Türk dünyası inteqrasiyası üzrə – dərinləşdi. 10 noyabr 2020-ci il Üçtərəfli Bəyanatın nəticəsində azad edilmiş ərazilər qlobal əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açdı. Zəngəzur dəhlizi layihəsi Bakıya Naxçıvana daha qısa çıxış və İrandan asılılığın azaldılması imkanı yaradır. 15 iyun 2021-ci ildə Şuşada imzalanan "Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi" isə iki ölkə arasındaki münasibətləri siyasi-hərbi alyans səviyyəsinə qaldıraraq Qafqaz, Mərkəzi Asiya və bütün Türk dünyasında yeni regional nizamın hüquqi əsasını qoydu. Nəhayət, 2024-cü ildə Bakının COP29-a ev sahibliyi Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun və qlobal iqlim siyasətində rolunun göstəricisi kimi qiymətləndirilir.

***

Prezident İlham Əliyevin siyasi liderliyinin ideoloji kökü ümummilli liderin irsində dayanır. Heydər Əliyevin ən böyük xidmətlərindən biri məhz azərbaycançılıq ideologiyasını maddiləşdirməsi oldu: çoxmillətli mühitə, onların milli dəyərlərinə, ənənələrinə və adətlərinə tolerant yanaşma azərbaycançılıq ideologiyasının inkişafına gətirib çıxardı və bu konsepsiya dünyadakı azərbaycanlıların öz tarixi vətənlərini dəstəkləməsinin mənəvi öhdəliyini müəyyən edir. 1991-ci ildə müstəqillikdən sonra 31 dekabrın Ümumdünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü elan edilməsi diaspor siyasətinin korporativ və müstəqil təməli kimi qiymətləndirilir.

İkinci Qarabağ müharibəsı dövründə də bu model praktiki sınaqdan keçdi. Azərbaycan ictimaiyyəti işğal, etnik təmizləmə və qətliamlarla təsirlənmiş halda milli ideyalar, o cümlədən Türk birliyi ətrafında səfərbər oldu. Eyni zamanda, Azərbaycanın multikulturalizm modeli – tolerantlıq və mədəni müxtəlifliyin tarixi dəyərlərinə söykənən və etnik azlıqların Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyasını təmin edən institutlar sistemi – beynəlxalq miqyasda diqqət mərkəzindədir. Azərbaycan birgəyaşayış və multikulturalizm modeli dünyanın bir çox ölkələri tərəfindən ən səmərəli model kimi öyrənilib və qəbul edilib. 

***

İqtisadi müstəvi olmadan siyasi arxitekturanın dayanıqlılığı izah edilə bilməz. Azərbaycanın enerji diplomatiyası postsovet məkanında ən ardıcıl layihələrdən biri sayılır: neft strategiyası 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan "Əsrin müqaviləsi"nə əsaslanır və bu, Azərbaycana Qafqaz və Xəzər regionunda mühüm rol oynamağa, ölkəni enerji resursları istehsal edən beynəlxalq mərkəzlərdən birinə çevirməyə imkan verdi. Ardınca Bakı–Supsa (1999), 2006-cı ildən Bakı–Tbilisi–Ceyhan əsas ixrac boru kəməri, 2006-cı ilin sonundan Bakı–Tbilisi–Ərzurum qaz kəməri ilə nəql həyata keçirildi. 

Avropa bazarına qaz təchizatı 2020-ci ilin dekabrında başladı; kəmərin illik tutumu 16 milyard kubmetrə qədərdir (6 milyard kubmetr Türkiyə, 10 milyard kubmetr Avropa üçün) və 2022-ci ilin iyulunda Avropa Komissiyası ilə Azərbaycan arasında qaz idxalını 2027-ci ilə qədər ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmaq barədə memorandum imzalandı. Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Cənub Qaz Dəhlizi kimi strateji layihələr Azərbaycan karbohidrogenlərini Avropa bazarlarına bağlayaraq enerji təhlükəsizliyini gücləndirir və Rusiya ilə İrandan asılılığı azaldır.

Müharibədən sonrakı mərhələnin iqtisadi məzmunu isə struktur dəyişikliyidir. Azərbaycanın iqtisadiyyatı uzun müddət neft və qaz gəlirlərindən asılı qalmışdı, lakin qeyri-neft dövründə dayanıqlı artım üçün diversifikasiya zərurəti yaranır; xidmət iqtisadiyyatının yenidən qurulması məhz bu zərurətdən doğur. Qarabağın azad edilməsi Azərbaycana yeni iqtisadi modeli sınaqdan keçirmək imkanı verdi — "Qarabağ modeli" işğaldan azad edilmiş ərazilərdə müasir infrastruktur quruculuğu və xidmət yönümlü fəaliyyətlərin inkişaf perspektivlərini əhatə edir. Sözügedən model çərçivəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında ağıllı texnologiyalara əsaslanan inkişaf, sənaye parkları, sərbəst iqtisadi zonalar və aqrar parklar kimi yeni iqtisadi mexanizmlər qiymətləndirilir; yenidənqurma və tikinti işləri əsasən dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilir. Şuşa və Kəlbəcərdə turizmin inkişaf perspektivləri və Şuşada mədəni iqtisadiyyatın, xidmət sektorunun formalaşması ayrıca tədqiq olunur. Füzuli şəhərinin strateji inkişafı və Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının əhəmiyyəti Qarabağ iqtisadi rayonunun canlandırılmasında xüsusi vurğulanır.

"Böyük Qayıdış" proqramı bu iqtisadi dirçəlişin sosial müstəvisidir. 2022-ci ilin dekabrında Azərbaycan hökuməti Qarabağın hissələrinin yenidən qurulmasını və təqribən 700 min məcburi köçkünün mərhələli şəkildə qaytarılmasını nəzərdə tutan proqramı işə saldı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa-tikinti və məskunlaşma prosesi ilə yanaşı, minalardan təmizləmə işləri xüsusi önəm daşıyır. 2020-ci il oktyabrın 29-da qəbul edilən "İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə müvəqqəti xüsusi idarəetmənin təşkili haqqında" qərara uyğun olaraq Cəbrayıl rayonunda dövlət obyektlərinin enerji təchizatının bərpası, Xocavəndin Hadrut qəsəbəsində isə strateji obyektlərin elektrik təminatı həyata keçirilmişdi. Eyni məntiqlə Qarabağda "yaşıl" enerji zonasının yaradılması, Horadiz-Ağbənd dəmir yolunun bərpası və turizm potensialının inkişafı prioritet istiqamətlər sırasındadır. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində "Ağıllı Şəhər", "Ağıllı Kənd", yaşıl texnologiyalar tətbiq olunur, beynəlxalq hava limanları istifadəyə verilir; bu ərazilərdə vergi, sosial sığorta və digər güzəştlər müəyyən edilib, bütün layihələr dövlət-özəl əməkdaşlıq çərçivəsində icra olunur.

***

27 sentyabrdan sonrakı dövrün siyasi anatomiyası göstərir ki, Azərbaycanın müharibədən sonrakı mövqeyi üç bir-birini tamamlayan müstəvidən asılıdır. Birinci müstəvidə – diplomatik cəbhədə– Prezidentin çoxtərəfli fəaliyyəti hərbi qələbəni beynəlxalq hüquqi və siyasi nəticəyə çevirdi. ATƏT vasitəçiliyinin, ABŞ-ın təşəbbüslərinin və Rusiya-Türkiyə balansının eyni vaxtda idarə olunması, nəhayət, 10 noyabr bəyannaməsi ilə rəsmiləşdi. İkinci müstəvidə – liderlik və birlik modeli – azərbaycançılıq ideologiyasının maddiləşməsi ənənəsi davam etdirildi və Bakı həmrəyliyi birliyin ən effektiv modeli kimi beynəlxalq tanınıb. Üçüncü müstəvidə – iqtisadi – "Əsrin müqaviləsi"ndən Cənub Qaz Dəhlizinə uzanan enerji quruculuğu indi Qarabağ modeli ilə diversifikasiyaya və dayanıqlı inkişafa keçir.

Bu üç müstəvinin kəsişmə nöqtəsi isə aydındır: Azərbaycan gündəm formalaşdıran aktor kimi mövqeyini qoruyub saxlayır. Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində siyasi iradə və aktiv diplomatik mövqe regionun gələcək arxitekturası üçün həlledici amil olaraq qalır. Siyasi təhlil baxımından əsas nəticə budur ki, Bakının strategiyası tək bir qələbənin deyil, uzunmüddətli institusional, ideoloji və iqtisadi dayanıqlığın qurulmasına yönəlmiş sistemli siyasətdir.

 Şəbnəm ZEYNALOVA

XQ-nin siyasi analitiki,

siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent