Uşağın qorxuları və travmaları valideyndən keçə bilərmi?

Psixologiya, nevrologiya və epigenetika göstərir ki, valideynlərin yaşadığı travmalar, qorxular və uzunmüddətli stress uşaqlara həm psixoloji davranış yolu ilə, həm də bioloji mexanizmlərlə təsir göstərə bilər. Amma bu “mütləq keçəcək” demək deyil. İnsan beyni dəyişə bilir və düzgün dəstək ilə bu təsirlər azaldıla bilər.

Medicina.az xəbər verir ki, psixologiyada travma yalnız böyük faciə demək deyil.

Travma — insanın sinir sisteminin daşımaqda çətinlik çəkdiyi güclü emosional yüklənmədir.

Buna misal ola bilər:

Uşaqlıqda sevgisizlik

Daim qorxu içində böyümək

Valideyn aqressiyası

Müharibə və itkilər

Xəyanət

Maddi təhlükəsizlik hissinin olmaması

Davamlı tənqid

Tərk edilmə qorxusu

Bəzən insan bu hadisələri “unutduğunu” düşünür, amma bədən və sinir sistemi həmin stress reaksiyasını yadda saxlayır.

Uşaq valideynin qorxusunu necə hiss edir?

Uşaq ilk illərdə dünyanı valideynin sinir sistemi vasitəsilə tanıyır.

Əgər ana və ya ata:

tez təşvişə düşürsə,

daim təhlükə gözləyirsə,

insanlara güvənmirsə,

hər şeyi kontrol etməyə çalışırsa,

uşaq bunu sözlə deyil, davranış və enerji səviyyəsində hiss edir.

Psixoloqlar buna “emosional ötürülmə” deyirlər.

Məsələn: ana küçədə hər səsdən qorxursa, uşaqda da səbəbsiz təhlükə hissi yarana bilər.

Ata emosiyalarını basdırırsa, uşaq hisslərini ifadə etməkdən çəkinə bilər.

Evdə davamlı gərginlik varsa, uşağın sinir sistemi daim “hazır vəziyyətdə” qalır.

Beyin və sinir sistemi buna necə reaksiya verir?

Uşağın beyni ilk illərdə çox sürətlə formalaşır.

Ən çox təsir edən şey isə təhlükəsizlik hissidir.

Əgər evdə:

qışqırıq,

qorxu,

emosional soyuqluq,

qeyri-sabit münasibət varsa,

uşağın beynində təhlükə siqnalları aktivləşə bilər.

Bu zaman:

kortizol (stress hormonu) yüksəlir,

yuxu pozula bilər,

həzm sistemi həssaslaşa bilər,

qorxu və təşviş meyli arta bilər.

Uzunmüddətli stress uşağın emosional inkişafına da təsir edir.

Epigenetika nə deyir?

Son illərdə epigenetika adlı sahə göstərir ki, güclü travmalar bəzi genlərin işləmə formasına təsir edə bilər.

Bu o deməkdir ki: gen dəyişmir, amma genin “aktiv işləmə tərzi” dəyişə bilir.

Məsələn:

uzunmüddətli qorxu,

aclıq,

müharibə,

ağır stress

sinir sistemi ilə bağlı bəzi reaksiyaları gələcək nəsillərə daha həssas hala gətirə bilər.

Araşdırmalarda:

müharibə görmüş ailələrin uşaqlarında,

uzun stress yaşamış anaların övladlarında,

ağır travmalı ailələrdə

narahatlıq və qorxu reaksiyalarının daha yüksək olduğu müşahidə olunub.

Hamiləlik dövründə ananın stressi uşağa təsir edirmi?

Bəli, müəyyən qədər təsir göstərə bilər.

Ana hamiləlik boyu:

davamlı qorxu,

ağır stress,

panika,

emosional tükənmə yaşayırsa,

stress hormonları uşağın inkişaf edən sinir sisteminə təsir edə bilər.

Amma burada vacib məqam var:

Bir neçə günlük stress təhlükəli hesab olunmur. Əsas problem uzunmüddətli və davamlı ağır stressdir.

Hansı əlamətlər travma ötürülməsini göstərə bilər?

Bəzən uşaqlarda:

səbəbsiz qorxular,

ayrılma qorxusu,

gecə oyanmaları,

hiperhəssaslıq,

aqressiya,

insanlara güvənməmək,

həddindən artıq kontrol ehtiyacı,

özünü təhlükədə hiss etmək

kimi hallar görünə bilər.

Bu əlamətlər təkcə travmadan olmur.

Bəzən tibbi, nevroloji və ya inkişafla bağlı səbəblər də olur. Ona görə uşağı yalnız “travmalıdır” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.

Travmaların keçməməsi mümkündürmü?

Xeyr. Beyin dəyişə bilir. Buna “neyroplastiklik” deyilir.

İnsan:

təhlükəsiz münasibətlər,

terapiya,

emosional dəstək,

düzgün valideyn münasibəti,

bədən və sinir sistemi məşqləri

ilə öz reaksiyalarını dəyişə bilər.

Uşaq üçün ən güclü şəfa faktorlarından biri təhlükəsiz və sabit münasibətdir.

Valideyn nə edə bilər?

1. Öz emosiyalarını tanısın

“Uşaq niyə qorxur?” sualından əvvəl: “Mən özüm necə yaşayıram?” sualı vacibdir.

2. Uşağın hisslərini kiçiltməsin

“Qorxma”, “heç nə yoxdur” demək əvəzinə: “Səni başa düşürəm” yanaşması daha faydalıdır.

3. Evdə təhlükəsiz mühit yaratsın

Daim gərginlik olan mühit uşağın sinir sistemini yorur.

4. Lazım olduqda mütəxəssis dəstəyi alsın

Uşaq psixoloqu, psixiatr və ya ailə terapevti dəstəyi bəzi hallarda çox faydalı ola bilər.

Valideynlərin qorxuları və travmaları uşaqlara həm davranış, həm emosional münasibət, həm də sinir sistemi səviyyəsində təsir göstərə bilər. Müasir elm bunu tamamilə inkar etmir. Amma bu, uşağın gələcəyinin əvvəlcədən müəyyən olması demək deyil.

Aygün Musayeva