Vaşinqton hərbi kursu dəyişir

“Bahalı müdaxilə”lərdən milli maraqlara

ABŞ-ın yeni Milli Müdafiə Strategiyası Vaşinqtonun qlobal roluna münasibətdə baş verən konseptual dönüşü açıq şəkildə ortaya qoyur. Yanvarın 23-də Müdafiə Nazirliyi tərəfindən açıqlanan sənəd ABŞ-ın son onilliklər ərzində formalaşdırdığı genişmiqyaslı qlobal hərbi iştirak modelindən mərhələli şəkildə uzaqlaşdığını göstərir. Yeni yanaşma resursların bütün dünyaya səpələnməsi əvəzinə, ABŞ üçün birbaşa və həyati əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərdə cəmləşdirilməsini nəzərdə tutur. Pentaqon açıq şəkildə bəyan edir ki, Vaşinqton artıq “sonsuz müharibələr”, rejim dəyişikliyi və bahalı hərbi müdaxilələr xəttini prioritet hesab etmir. Əsas diqqət amerikalıların konkret və praktik milli maraqlarına yönəldilir.

Strategiyanın mərkəzində Qərb yarımkürəsi dayanır. Şimali və Cənubi Amerika ABŞ təhlükəsizliyinin əsas dayağı kimi təqdim olunur və Pentaqon faktiki olaraq etiraf edir ki, bu region uzun müddət xarici siyasət elitasının diqqətindən kənarda qalıb. Bunun nəticəsi kimi qeyri-qanuni miqrasiyanın artması, narkotik qaçaqmalçılığı və ABŞ-ın geosiyasi rəqiblərinin təsir imkanlarının genişlənməsi göstərilir. Arktikada Qrenlandiyadan Panama kanalına qədər uzanan geniş coğrafiyada rəqib aktorların fəallaşması Vaşinqton üçün təkcə regional deyil, strateji təhlükə kimi qiymətləndirilir. Çünki bu proseslər ABŞ-ın əsas logistik və kommunikasiya xətlərinə çıxışını risk altına salır və bütövlükdə yarımkürənin sabitliyini zəiflədir.

Bu təhlükələr fonunda ABŞ-ın prioritetləri aydın şəkildə sadalanır: cənub sərhədinin möhkəmləndirilməsi, narkoterrorizmlə mübarizə, Panama kanalı kimi kritik nöqtələrə nəzarətin saxlanılması, “Qızıl Qübbə” raketdən müdafiə sisteminin yaradılması, nüvə və raket potensialının modernləşdirilməsi, həmçinin kibertəhlükəsizlik və terrorizmlə mübarizə. Bütün bunlar Vaşinqtonun əvvəlki qlobal ekspedisiyalar əvəzinə, “evin təhlükəsizliyinə” fokuslandığını göstərir.

Çin yeni strategiyada ABŞ-dan sonra dünyanın ikinci ən güclü dövləti kimi tanınır və bu fakt Hind–Sakit okean regionunu Vaşinqton üçün əsas strateji meydanlardan birinə çevirir. Pentaqonun məntiqinə görə, bu regionda Çinin və ya başqa bir gücün dominant mövqe qazanması ABŞ-ın iqtisadi maraqlarına və sənaye dirçəlişi planlarına ciddi zərbə vura bilər. Bununla belə, sənəddə açıq qarşıdurma ritorikasından qaçılır. ABŞ-ın Çini “alçaltmaq, boğmaq və ya təcrid etmək” niyyətində olmadığı xüsusi vurğulanır və strateji sabitliyin qorunması üçün dialoqa açıq olunduğu bildirilir. Diqqətçəkən məqam Tayvan mövzusunun, ümumiyyətlə, qeyd edilməməsidir ki, bu da Tramp administrasiyasının Çinlə münasibətlərdə hərbi eskalasiyadan yayınmaq istədiyinə dair mühüm siyasi siqnal kimi dəyərləndirilir.

Rusiya isə sənəddə Şərqi Avropadakı NATO üzvləri üçün “davamlı, lakin idarə olunan təhlükə” kimi təsvir olunur. Pentaqon Moskvanın hələ də əhəmiyyətli hərbi və sənaye potensialına, eləcə də dünyanın ən böyük nüvə arsenalına sahib olduğunu qəbul edir. ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Rusiya tərəfindən yarana biləcək təhdidlərə qarşı ölkə ərazisini müdafiə etməyə hazır olacağı vurğulanır, lakin, eyni zamanda, NATO çərçivəsində Avropa istiqamətində məsuliyyətin tədricən müttəfiqlərin üzərinə ötürülməsi niyyəti açıq şəkildə ifadə olunur. Vaşinqtonun mövqeyinə görə, Avropa NATO ölkələri iqtisadi, hərbi və demoqrafik baxımdan Rusiyanı üstələyir və regionun təhlükəsizliyi üçün əsas yükü öz üzərlərinə götürə bilərlər, ABŞ isə bu prosesdə “vacib, lakin məhdud” rol oynayacaq.

Ukraynadakı müharibə ilə bağlı yanaşma da bu məntiqin davamıdır. Sənəd Avropanın əsas məsuliyyəti daşımalı olduğunu bir daha vurğulayır. ABŞ dəstəyi davam etdirəcək, lakin bu dəstək həlledici deyil, tamamlayıcı xarakter daşıyacaq. Donald Trampın mövqeyinə istinad etməklə münaqişənin bitməsinin vacibliyi qeyd olunur, lakin bunun əsas yükünün Avropanın üzərində olduğu açıq mesaj kimi təqdim edilir.

Ümumilikdə, yeni Milli Müdafiə Strategiyası ABŞ-ın qlobal liderlikdən imtina etmədiyini, lakin bu liderliyi artıq daha seçici, daha sərt və daha praqmatik şəkildə həyata keçirmək istədiyini göstərir. Vaşinqton müttəfiqlərdən daha çox məsuliyyət tələb edir, öz hərbi üstünlüyünü isə müdafiə sənayesinin yenidən qurulması, innovasiyaların təşviqi və faktiki olaraq “milli səfərbərlik” səviyyəsində resursların cəmlənməsi ilə qorumağı planlaşdırır. Bu sənəd ABŞ-ın “soyuq müharibə”dən sonra qurduğu qlobal təhlükəsizlik modelinin tədricən bağlandığını və beynəlxalq sistemin daha sərt, rəqabətli və az proqnozlaşdırılan yeni geosiyasi mərhələyə keçdiyini nümayiş etdirir.

Səbuhi MƏMMƏDOV
XQ