Yaxın Şərq böhranı Ukrayna savaşını kölgədə qoyur

Son günlər dünya gündəmində iki böyük proses paralel şəkildə müzakirə olunur. Bir tərəfdən ABŞ və İran arasında Hörmüz boğazı, sanksiyalar və nüvə proqramı ətrafında razılaşma axtarışları davam edir.

“Reuters”ə görə, ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio diplomatiyanın nəticə verməyəcəyi halda Vaşinqtonun “başqa yol” axtaracağını bildirib. Eyni zamanda müzakirə olunan çərçivədə İranın Hörmüz boğazını açması, yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını azaltması, bunun qarşılığında isə sanksiyaların yumşaldılması və İran aktivlərinin açılması kimi məsələlər var.  Bu proses təkcə ABŞ və İran münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Hörmüz boğazı ətrafında yaranan böhran enerji bazarlarına ciddi təsir göstərib. Məlumata görə, Yaxın Şərq müharibəsi səbəbindən enerji qiymətlərindəki artım 2026-cı ildə qlobal iqtisadi təzyiqləri daha da artırıb, Dünya Bankı isə enerji qiymətlərində ciddi yüksəliş proqnozlaşdırıb. 

Digər tərəfdən, Rusiya Ukraynaya qarşı hücumları daha da sərtləşdirir. Məlumata görə, Rusiya mayın 24-də Ukraynaya “Oreshnik”, “İskəndər”, “Kinjal” və “Zirkon” tipli raketlərlə zərbələr endirdiyini açıqlayıb. Moskva bunu Ukraynanın Rusiya ərazisinə hücumlarına cavab kimi təqdim edir, lakin bu iddialar müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.  Bu mənzərə göstərir ki, Yaxın Şərqdəki böhran Ukrayna müharibəsini beynəlxalq gündəmdə ikinci plana sıxışdırır. Qərbin siyasi, diplomatik və enerji diqqəti İran böhranına yönəldikcə, Rusiya həm hərbi, həm də iqtisadi baxımdan əlavə manevr imkanı qazanır. Nəşrin başqa bir məlumatında Rusiyanın may ayında neft və qaz gəlirlərinin İran müharibəsi fonunda illik müqayisədə 39 faiz arta biləcəyi qeyd olunur. 

Bu, Moskva üçün ikiqat üstünlük yaradır. Birincisi, enerji qiymətlərinin yüksəlməsi Rusiyanın büdcə gəlirlərini artırır. İkincisi, Qərb diplomatiyasının əsas diqqəti İran böhranına yönəldikcə, Ukraynaya dəstəyin siyasi tempi zəifləyə bilər. Rusiya məhz belə anlarda hərbi təzyiqi artıraraq həm Kiyevə, həm də Qərbə “müharibəni hələ də mən idarə edirəm” mesajı verir.

Burada Çin və Pakistan faktorunu da ayrıca qeyd etmək lazımdır. Çin və Pakistan mart ayında İran böhranı ilə bağlı beş bəndlik təşəbbüs irəli sürərək tərəfləri danışıqlara və mülki obyektlərə hücumları dayandırmağa çağırıblar.   Bu isə göstərir ki, Yaxın Şərq böhranı artıq yalnız ABŞ-İran xətti ilə deyil, daha geniş geosiyasi rəqabət müstəvisində idarə olunur.

Nəticə etibarilə, bu gün dünya siyasətində əsas məsələ təkcə İran razılaşmasının imzalanıb-imzalanmayacağı deyil. Əsas məsələ budur ki, Yaxın Şərqdəki böhran qlobal güc balansını dəyişdirir, Rusiyaya nəfəs alma imkanı yaradır, Çinin diplomatik rolunu artırır və Qərbin Ukrayna siyasətini daha mürəkkəb vəziyyətə salır. Bu səbəbdən İran böhranı artıq regional yox, birbaşa qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.

Alim Nəsirov