Yerdə temperatur 65°C yə çatacaq: Son bitkilər nə vaxt yox olacaq?

Müəllifləri Ceykob Hakk-Misra və Erik Vulf olan, "JGR Atmospheres” elmi jurnalında dərc edilmiş araşdırmada beynəlxalq alimlər qrupu Yer kürəsinin gələcək təkamülünü modelləşdirərək belə nəticəyə gəlib ki, təxminən 1,9 milyard ildən sonra planetin səthində orta temperatur 65°C-yə çata bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, bu şəraitdə hətta ən dözümlü quru bitkiləri belə yaşaya bilməyəcək.

Alimlər növbəti iki milyard il ərzində Yer kürəsində baş verə biləcək dəyişiklikləri öyrənmək üçün üçölçülü iqlim modelindən istifadə ediblər. Modelləşdirmədə iki əsas amil nəzərə alınıb: Günəşdən Yerə çatan enerjinin tədricən artması və atmosferdə karbon qazının (CO₂) konsentrasiyasının azalması.

Araşdırmanın nəticələrinə görə, bitki örtüyü əvvəlki bəzi tədqiqatlarda irəli sürüləndən daha uzun müddət mövcud ola bilər. Ən nikbin ssenariyə əsasən, bitkilər daha 1,87 milyard il yaşaya bilərlər.

Tədqiqatın həmmüəllifi Ceykob Hakk-Misra bildirib ki, araşdırmanın məqsədi Yer üzərində həyatın, xüsusilə mürəkkəb bitki örtüyünün əvvəlki qiymətləndirmələrdən daha uzun müddət davam edə biləcəyini göstərmək olub.

Günəş getdikcə daha parlaq olacaq

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Günəş yaşlandıqca daha çox enerji yayacaq və nəticədə Yer daha çox istilik qəbul edəcək. Təxminən 1,87 milyard ildən sonra planetə çatan Günəş enerjisinin bugünkü səviyyədən təxminən 20 faiz çox olacağı gözlənilir.

Alimlərin sözlərinə görə, bu dövr Yer okeanlarının tədricən yox olmağa başlaması ilə demək olar ki, üst-üstə düşəcək. Bu proses ani fəlakət deyil, milyardlarla il davam edən yavaş dəyişiklik olacaq və planetin səthinin istiləşməsini sürətləndirəcək.

Nəticədə temperaturun artması fotosintezi mümkünsüz edəcək. Bitkilərin yox olması isə onlardan asılı olan bütün qida zəncirlərinə ciddi təsir göstərəcək.

Yer bitkilər üçün həddindən artıq isti olacaq

Ssenarilərdən birinə görə, atmosferdə karbon qazının səviyyəsi nisbətən sabit qalacaq, lakin Günəşin parlaqlığının artması səbəbindən temperatur yüksəlməyə davam edəcək.

Hesablamalara əsasən, təxminən 1,68 milyard ildən sonra Yer kürəsində orta qlobal temperatur 50°C-ni keçə bilər. Bu mərhələdə planet quru bitkilərinin böyük əksəriyyəti üçün əlverişsiz olacaq.

Təxminən 1,87 milyard ildən sonra isə orta temperaturun 65°C-ni aşacağı proqnozlaşdırılır. Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, bu göstərici müasir dövrdə məlum olan ən davamlı quru bitkilərinin belə yaşaya bilməyəcəyi hədd hesab olunur. Qeyd edilir ki, söhbət ayrı-ayrı bölgələrdən deyil, bütün planet üzrə orta temperaturdan gedir.

Bitkilər karbon qazı çatışmazlığı ilə də üzləşə bilər

Araşdırmada nəzərdən keçirilən ikinci ssenariyə görə, bitkilər yalnız istilikdən deyil, karbon qazının azalması səbəbindən də məhv ola bilər.

Yer kürəsində təbii geoloji proseslər atmosferdəki CO₂-ni tədricən süxurlarda bağlayır. Bu mexanizm planetin həddindən artıq sürətlə istiləşməsinin qarşısını alsa da, gələcəkdə fotosintez üçün zəruri olan karbon qazının çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Bu ssenaridə temperatur nisbətən sabit qalsa da, CO₂ konsentrasiyası azalmağa davam edir. C4 fotosintezindən istifadə edən bitkilər karbon qazının miqdarı milyonda təxminən 10 hissəyə düşdükdə ciddi çətinliklərlə üzləşə bilərlər. Alimlərin hesablamalarına görə, bu vəziyyət təxminən 1,35 milyard ildən sonra yarana bilər.

Bununla belə, sukulentlər və CAM fotosintezindən istifadə edən digər bitkilər daha aşağı karbon qazı səviyyəsində də yaşaya bilərlər. Su bitkilərinin bir hissəsi isə suda həll olmuş bikarbonatdan istifadə edə bilir.

Müəlliflər qeyd edirlər ki, əgər fotosintez atmosferdə CO₂-nin konsentrasiyası milyonda cəmi bir hissə olduğu halda belə mümkün olarsa, bitki biosferi təxminən 1,84 milyard ilədək mövcudluğunu davam etdirə bilər.

Okeanlar tədricən yox olacaq

Alimlərin fikrincə, son bitkilərin məhv olması Yer kürəsinin idarəolunmaz rütubətli istixana effektinə yaxınlaşdığı dövrə təsadüf edəcək.

Temperatur artdıqca okeanlardan böyük həcmdə su buxarlanacaq. Su buxarı atmosferin yuxarı qatlarına qalxacaq və burada Günəş radiasiyasının təsiri ilə su molekulları parçalanacaq. Ayrılan hidrogen tədricən kosmosa çıxacaq. Nəticədə Yer okeanlarını itirəcək.

Müasir qiymətləndirmələrə görə, bu proses təxminən iki milyard ildən sonra baş verə bilər.

Araşdırma yaxın onilliklər və ya əsrlər üçün iqlim proqnozu deyil. O, Günəş–Yer sisteminin milyard illər ərzində təbii təkamülünü təsvir edir.

Bitkilər uyğunlaşa bilər

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, mövcud modellər həyatın bu qədər uzun müddət ərzində necə inkişaf edəcəyini dəqiq proqnozlaşdıra bilmir.

Onların fikrincə, gələcəyin bitkiləri daha yüksək temperaturlara dözümlü ola və ya daha az karbon qazına ehtiyac duya bilər. Həmçinin həyat daha sərin bölgələrə, yüksək dağlıq ərazilərə, su hövzələrinə və ya digər əlverişli mühitlərə köçə bilər.

Müəlliflər hesab edirlər ki, hazırda istilik və resurs çatışmazlığı ilə müəyyən olunan sərhədlər biosferin son imkanlarını deyil, yalnız onun indiki vəziyyətini əks etdirir.

Ceykob Hakk-Misra bildirib ki, araşdırmanın nəticələri müəyyən mənada nikbinlik yaradır. Onun sözlərinə görə, Yer sistemi kifayət qədər dayanıqlıdır və onu uzun gələcək gözləyir.

İnkişaf etmiş sivilizasiya planeti xilas edə bilər

Araşdırmada elmi fantastikanı xatırladan mümkün həll yolları da nəzərdən keçirilib. Alimlər ehtimal edirlər ki, yüksək inkişaf etmiş sivilizasiya kosmosda nəhəng günəş sipərləri yerləşdirməklə və ya Günəş şüalarının bir hissəsini əks etdirən xüsusi hissəciklərdən istifadə etməklə Yerə çatan enerjini azalda bilər.

Digər nəzəri variant isə Yerin orbitinin tədricən dəyişdirilərək planetin zaman keçdikcə Günəşdən uzaqlaşdırılmasıdır.

Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, belə texnologiyaların gələcəkdə mümkün olub-olmayacağı məlum deyil. Bununla belə, onların fikrincə, həm təbii təkamül, həm də potensial texnoloji müdaxilələr Yer üzərində bitki həyatının ömrünü daha da uzada bilər.

Qlobal istiləşmə ilə bağlı son vəziyyət

Bundan əvvəl bildirilmişdi ki, qlobal istiləşmə 2°C həddinə yaxınlaşdıqca yay aylarında isti hava dalğaları daha da güclənəcək. "Climate Central” qeyri-kommersiya elmi təşkilatının məlumatına görə, may ayında atmosferdə karbon qazının konsentrasiyası rekord səviyyəyə çatıb. Bu isə yay mövsümündə orta aylıq qlobal temperaturun sənaye inqilabından əvvəlki dövrlə müqayisədə təxminən 1,9°C yüksək ola biləcəyini göstərir.

Aydın