Yermakın istefası Ukrayna siyasətinin mənzərəsini dəyişib

Andrey Yermakın Ukrayna Prezident Administrasiyasının rəhbəri vəzifəsindən məcburi istefa verməsi Ukrayna siyasətində mühüm hadisədir. Bu, təkcə şəxsən prezident Vladimir Zelenskiyə deyil, həm də Zelenskinin hakimiyyətdə olduğu ilk günlərdən qurduğu bütün super-prezidentlik hakimiyyət sisteminə meydan oxuyur. Hər şeyə qadir görünən prezident favoritinin devrilməsi həm hakimiyyət qolları arasında daha çox tarazlıq imkanı, həm də xaosa düşmə riski yaradır.

Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Carnegie Politika” yazıb.

Təhlildə qeyd olunur ki, Yermak 2020-ci ilin yayında "Vaqnerqeyt" qalmaqalından sonra Ukrayna kəşfiyyatının rus muzdlularını ələ keçirmək üçün keçirdiyi əməliyyatın ləğv edildiyi vaxtdan ölkə siyasətinin pərdəarxası intriqalarının ustası və şər dahisi adlanır. Qeyd olunur ki, o, əldə etdiyi böyük təsirə və bütün sistemdə öz adamlarını yerləşdirdiyinə görə opponentlərinin amansız tənqidlərinə məruz qalıb:

Problem təkcə Yermakın özündə deyildi. Ölkə prezidenti ilə parlament arasında davamlı mübarizə uzun müddətdir ki, qeyri-müəyyən səlahiyyətləri olan Prezident Administrasiyasını iddialı liderlər altında ölkənin əsas güc mərkəzinə çevirib. Lakin Yermakın yüksəlişinə həm də Zelenskinin oliqarxların nəzarəti ələ keçirdiyi korrupsiyalaşmış parlament sisteminə alternativ olaraq Ukraynada super-prezidentlik modelini qurması təkan verdi. Bu mərkəzləşdirilmiş sistem daha sonra bir sıra böhranlarla daha da gücləndi: 2020-ci ildə COVID pandemiyası, oliqarxlara qarşı müharizə (2020–2021), Rusiya hərbi təhlükəsi (2021) və nəhayət, genişmiqyaslı müharibə.

Sistem çərçivəsində qərar qəbuletmə mərkəzi istər-istəməz prezidentin yaxın çevrəsinə keçdi və Prezident Administrasiyasının rəhbəri avtomatik olaraq ölkənin ikinci komandanlığına çevrildi.

Uğurlu aktyor, lakin siyasətə yeni gələn Zelenskinin onun yanında eyni mənşəli, açıq şəkildə danışa bilən birinə ehtiyacı var idi. Siyasi təcrübəsi az olan, lakin böyük idarəçilik ambisiyaları olan keçmiş kino prodüserinə Yermak mükəmməl uyğun gəlirdi. O, eyni zamanda qüdrətli saray əyanı və mənfilik üçün ildırım çubuğu idi.

Zelenski və Yermak uzun illər böyük böhranlara dözərək duet kimi yaxşı işlədilər. Lakin 2025-ci ilin yayında müstəqil antikorrupsiya agentliklərinə hücum ölümcül bir səhv olduğunu sübuta yetirdi.

Bu məqsədəuyğun olmayan təşəbbüsə motivlərin qarışığı səbəb olub: Ukraynanın suverenliyini Qərb müttəfiqlərinin təzyiqinə qarşı müdafiə etmək istəyi (sözügedən qurumlar Qərbin tövsiyələri əsasında hələ 2015-ci ildə yaradılıb), prezidentin yaxın çevrəsini araşdırmalardan qorumaq istəyi və nəhayət, rejimin öz gücünün sadə şəkildə həddən artıq qiymətləndirilməsi. Ukrayna Milli Antikorrupsiya Bürosunu (NABU) üzərinə götürməklə, prezident komandası tez bir daxili siyasi qələbəyə ümid etsə də, bunun əvəzinə Ukrayna cəmiyyətinin, müxalifətinin və ölkənin Qərb müttəfiqlərinin qəzəbinə səbəb olanda tələsik geri çəkilməyə məcbur oldu.

Bir neçə ay sonra NABU prezidentin yaxın ətrafı daxilində irimiqyaslı korrupsiyanı ifşa edən lentlər dərc etdi. Başlanğıcda Baş Qərargah rəisinin qalmaqala birbaşa aidiyyatı olmasa da, tezliklə lentlərdə adı çəkilən “Əli Baba”nın Yermakdan başqası olmadığı barədə xəbərlər sızdı. Səsyazmalarda həmçinin güman edilirdi ki, ona qarşı heç bir rəsmi ittiham irəli sürülməsə də, hələ yayda antikorrupsiya agentliklərinə hücumu təhlükəsizlik xidmətlərinə sifariş verən Yermak olub.

Təkcə müxalifət deyil, həm də prezidentin bəzi müttəfiqləri Yermakın istefasını tələb etməyə başladıqdan sonra belə, Zelenski öz aparat rəhbəri uğrunda sona qədər mübarizə aparıb. Prezident təzyiq altında kadr qərarları verməyəcəyini açıq şəkildə bildirdikdən sonra özünün “Xalqın xidmətçisi” parlament fraksiyası daxilində üsyanı yatıra bildi. Daha sonra o, Yermakı ABŞ prezidenti Donald Trampın sülh planı ilə bağlı danışıqlar aparan nümayəndə heyətinin rəhbəri təyin edib. Lakin son nəticədə qalmaqal Yermakın vəzifədə qalması üçün çox böyüdü.

Yermakın iqamətgahında aparılan axtarışlardan sonra prezident nəhayət ki, ona qarşı ittiham irəli sürülməsini gözləmədən öz administrasiyasının rəhbəri ilə ayrılıb. Yermakın hakimiyyət dəhlizlərindəki çoxsaylı müdafiəçilərindən heç biri onu açıq şəkildə müdafiə etmək riskinə getmədi. Onların əksəriyyəti artıq “zəhərli” olan himayədarlarından uzaqlaşmağa çalışdılar, bəziləri hətta onun qovulmasında iştirak etdilər.

Yermakın istefasından dərhal sonra onu əvəz etmək üçün axtarışlar başladı, lakin ehtiyatların dayaz hovuzu Zelenskinin komandasının əvvəldən mübarizə apardığı başqa bir problemdir. Potensial namizədlər ya özləri Yermakın himayədarlarıdır (bu, istər-istəməz onun onlar vasitəsilə idarə etməkdə davam etməsi ilə bağlı şayiələri gücləndirəcək), ya da korrupsiyaya görə araşdırılır, ya da onları əvəzləmək çətin olacaq mühüm vəzifələr tutur.

Bir sözlə, Yermakın istefası ölkədəki siyasi gərginliyi azaltmış ola bilsə də, yığılıb qalmış problemlərin heç birini həll etməyib.

Aparat rəhbəri vəzifəsini kimin yerinə yetirməsindən asılı olmayaraq, onlar artıq prezident tərəfindən eyni səviyyədə etimad görməyəcəklər və çətin ki, Yermak qədər nüfuz sahibi ola bilsinlər. Sonuncunun gedişi Zelenskini zirvədə tək qoydu və Yermak amortizator kimi çıxış etməsə, indi istənilən mənfilik birbaşa prezidentin özünə düşəcək. Bu, nəhayət yeni seçkilərin keçirilə biləcəyi zaman Zelenskinin yenidən seçilmək şansına təsir edəcək.

Yeri gəlmişkən, heç bir demokratik rotasiya olmadığı halda, Zelenski, şübhəsiz, komandasının daha bir “sıfırlamasına” başlamaq və yenilənmə hissi yaratmaq üçün fürsətdən istifadə etməyə çalışacaq.

Yermakın istefası xarici siyasətə də təsir edə bilər: o, guya amerikalıların kompromis təkliflərini əngəlləyən, Ukraynanın güzəştə getməsi üçün fürsət pəncərəsi açan şahin kimi təsvir oluna bilər.

Prezident komandası arasında Yermakın diktaturasından narazı olanlar, şübhəsiz ki, vəziyyətdən hökuməti yenidən formalaşdırmaq üçün istifadə etməyə çalışacaqlar. Baş nazir Yuliya Svırıdenko və “Xalqın xidmətçisi” fraksiyasının lideri David Araxamiya - onların parlament çoxluğunun dəstəyi ilə - Nazirlər Kabinetinin və parlamentin səlahiyyətlərini bərpa etməklə sistemi daha tarazlaşdırmağa cəhd edə bilərlər. Yermakın himayədarları ilə dolu olan regional hakimiyyət orqanları arasında da kadr təmizləməsi olacaq.

Müxalifət isə Zelenskinin zəifliyini hiss edir və prezidentə təzyiq göstərməyə davam edir. Onun məqsədlərindən biri müxalifət partiyalarının da daxil olduğu yeni hökumətin formalaşdırılmasıdır.

Ən radikal ssenari “Xalqın xidmətçisi” fraksiyasının parlament çoxluğunu itirməsi ilə nəticələnə bilər. Bir sıra parçalanma və təmizləmələrdən sonra partiyanın deputatlarının sayı artıq 254-dən 229-a qədər azalıb. Əgər daha dörd nəfər getsə, prezidentyönlü partiya çoxluğunu itirəcək, bu da hökumətin istefası və parlamentdə yeni koalisiyanın yaradılması ilə nəticələnə bilər. Bu, həm də “Xalqın xidmətçisi”nin müxtəlif maraq qruplarına parçalanmasına səbəb ola bilər.

Hadisələrin bu cür dönüşü həm də hazırkı prezidentliyə sadiq olan Ruslan Stefançukdan daha çox agentliyə malik yeni parlament sədrinin seçilməsi ilə nəticələnə bilər. Ukrayna konstitusiyasına görə, prezident səlahiyyətlərini itirərsə, Ali Radanın spikeri 2014-cü ildə ovaxtkı prezident Viktor Yanukoviç Maydan inqilabı zamanı ölkədən qaçan Aleksandr Turçinov kimi səlahiyyətlərin icraçısı olacaq.

Belə bir ssenari ya yeni vətənpərvər konsensus üçün zəmin yarada, ya da siyasi parçalanmaları daha da gücləndirib, daha da xaosa gətirib çıxara bilər. Rusiya prezidenti Vladimir Putin dəfələrlə deyib ki, Ali Rada onun legitim hesab etdiyi yeganə Ukrayna qurumudur. Görünür, o, Ukraynanın yeni prezidenti ilə nəticələnəcək parlamentdaxili çevrilişə ümid edir ki, Kreml onu daha çevik görəcək. Lakin belə bir inkişafın həm Ukrayna hökuməti, həm də müxalifəti üçün açıq-aşkar riskləri nəzərə alınmaqla, Kiyevdə heç kim kəskin addımlar atmağa tələsmir.

Y. QACAR