“Zaxarovanın bəyanatı Moskvanın çarəsizliyini göstərir” İmran Xalid

Globalinfo.az ABŞ-ın xarici siyasət məsələləri mövzusunda pakistanlı geostrateji analitik və beynəlxalq məsələlər üzrə köşə yazarı İmran Xaliddən müsahibə alıb. Həmin müsahibəni təqdim edirik:

– Rusiya Xarici İşlər Nazirlinin sözçüsü Mariya Zaxarova bəyanatında “aydındır ki, üçtərəfli razılaşmalar öz aktuallığını itirməyib. Əksinə, bu razılaşmalar Bakı ilə İrəvan arasında sülh prosesinin yol xəritəsini təşkil edir. Öz tərəfimizdən əvvəlki tək Cənubi Qafqaz ölkələri və onların qonşularının marağında olan qarşılıqlı sərfəli həllə nail olmağa yardım etməyə hazırıq” demişdir. Bundan öncə ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi barədə keçmiş telefon danışığını xatırladaraq Putinin ABŞ-ın münaqişənin həllindəki roluna təəccübləndiyini bildirmişdi. “Putin mənə zəng edib dedi: “İnanmıram ki, münaqişəni həll edə bildiniz. Biz bunu uzun müddətdir həll etməyə çalışırıq”. Tramp isə cavabında sərt ifadələr işlətdiyini söyləmişdi: “Mən də dedim: “Narahat olma, qoy sənin müharibəni mən həll edim. Mənə sənin köməyin lazım deyil və bu məsələdə dəstəyinə ehtiyac görmürəm”. Cənubi Qafqazda ABŞ ilə Rusiyanın maraqlarının toqquşması Zəngəzur dəhlizi prosesi və bütövlükdə Azərbaycan üçün nə vəd edir?

– Trampın Ermənistan-Azərbaycan mövzusu və Putin haqda bu çıxışları Amerikanın Cənubi Qafqazda Rusiya dominantlığını üstələmək istəyini vurğulayır. Lakin Zaxarovanın üçtərəfli yol xəritəsi barədə (Rusiya-Ermənistan-Azərbaycan müqavilələri) israr etməsi Moskvanın Bakının taleyində veto hüququnu saxlamaqda çarəsizliyini göstərir.

Supergüclərin bu mübarizəsi Zəngəzur dəhlizi üçün müsbət haldır. Vaşinqtonun təzyiqi ilə Rusiyanın müdaxiləsi olmadan Ermənistanda Sünikdən keçən dəhlizin açılması ilə Azərbaycan üçün Naxçıvandan keçən həyati əhəmiyyətli yol açıla bilər. Bu, Azərbaycan üçün strateji muxtariyyətdən – enerji ixracatını, Avrasiya ticarətini və çoxqütblülük şəraitində regional təsirini gücləndirməsindən xəbər verir. Hər zaman praqmatik davranan Bakı, geosiyasi çəkişməni öz mənfəətinə çevirməklə əlaqələrini möhkəmləndirmək üçün bu qarşıdurmanı yönəldəcək.

– BMT Trampın “Qəzza planı”nı artıq təsdiq edib. HƏMAS isə bu planı rədd edib. Trampın plan bölgəyə nə vəd edir? Bəzi analitiklərin fikrincə, bundan sonra Qəzzada Berlin divarına bənzər fəaliyyət baş tutacaq, İsrailin işğal etdiyi hissə inkişaf edəcəyi halda, digər tərəfdə fələstinlilər ağır şərtlər altında yaşamını davam etdirəcək. ABŞ və İsrailin yenidən dizayn etdiyi Yaxın Şərqdə növbəti mərhələdə hansı proseslərin şahidi olacağıq?

– BMT-nin Trampın Qəzzadakı şıltaqlığını bu cür təsdiqləməsi müstəmləkəçiliyə ortaq olub ümmətin müqəddəs mübarizəsinə xəyanət edir. HƏMAS-ın itaətsizliyi tabeçiliyə qarşı müqaviməti əks etdirir. Bu “plan” sülh deyil, parçalanmadır: Qəzzalı soydaşlarımız silahsız və yoxsul vəziyyətdə dağıntılar içində həyatını çürüdərkən, “Berlin divarı”nın sarı xətti arxasında çiçəklənən, parlaq İsrail anklavı yaradılır.

Yenidən dizayn edilmiş Yaxın Şərq? Mən buna ABŞ-İsrail baltaları ilə Fələstin torpaqlarını yonaraq, proksi müharibələri və qaçqın axınını alovlandıran sürətləndirilmiş aparteid deyərdim.

İmran Xalid

– Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman Əl Səud Ağ Evdə ABŞ Prezidenti Donald Trampla görüşdə ABŞ-dakı 600 milyon dollarlıq investisiya həcmini 1 trilyona çatdırmağı düşündüyünü demişdir. Səudiyyə və ABŞ arasında F-35-lər və xeyli sayda tank alışı barədə razılıq əldə olundu. Həmçinin Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Trampdan xahiş edib ki, Sudanda baş verənlərə (ölkədə hərbi qarşıdurma və su qıtlığı nəticəsində xoleraya kütləvi yoluxma var, -red) son qoysun. Tramp birinci prezidentlik dönəmində ilk səfərini Səudiyyə Ərəbistanına etmişdi. ABŞ-Səudiyyə arasında getdikcə artan iqtisadi əməkdaşlıq siyasi əlaqələrdə necə yansıyacaq? Səudiyyə ABŞ-ın bölgədəki digər müttəfiqi Türkiyə kimi NATO-da yer ala bilərmi? Səudiyyənin bölgədə artan gücü nəyə yönəlib? Salman niyə Qəzza məsələsini vurğulamayıb? Səudiyyə ABŞ münasibətlərində İsrail faktorunu necə dəyərləndirirsiniz?

– ABŞ-Səudiyyə Ərəbistanı iqtisadi əlaqələrinin dərinləşməsi, Məhəmməd bin Salmanın təklif etdiyi 1 trilyon dollarlıq investisiya artımı və F-35/tank müqavilələri siyasi yaxınlaşmanın möhkəmləndirilməsini göstərir. Bu əməkdaşlıq, ehtimal ki, terrorizmə qarşı birgə mübarizə səylərinə və enerji təhlükəsizliyinə dair müqavilələrə çevriləcək və qlobal dəyişikliklər fonunda Ər-Riyadın Vaşinqtondakı təsirini artıracaq.
Səudiyyə Ərəbistanının NATO-ya üzv olma istəyi Türkiyə modelini əks etdirməklə bərabər bir sıra maneələrlə üzləşir: Avropadan kənar bir coğrafiyada yerləşməsi, neftə əsaslanan iqtisadiyyatı və Yəməndəki mürəkkəb vəziyyət bu inteqrasiyanı çətinləşdirir. Səudiyyə Ərəbistanının artan təsiri İran təsirinə və Husi təhdidlərinə qarşı yönəlməklə Fars Körfəzində vəziyyətin sabitləşməsinə xidmət edir.
Məhəmməd bin Salmanın Sudan barədə müraciəti, ehtimal ki, Qəzza ilə bağlı humanitar prioritetləri vurğulamaqla Trampı bu məsələdən uzaqlaşdırmamaq məqsədi daşıyır. İsrail ABŞ-Səudiyyə Ərəbistanı münasibətlərində əsas rol oynayır və normallaşma Fələstin məsələsindən asılıdır, lakin iqtisadi praqmatizm Ərəb-İsrail gərginliyini üstələyərək daha çox ikitərəfli qazanclara önəm verir.

– Yaponiya və Çin arasında Tayvan adasına görə gərginlik pik həddə çatıb. Yaponiya baş naziri Çin Tayvana hücum edərsə buna cavab verəcəklərini açıqlayıb. Analitiklər bunu ABŞ-ın xüsusən Venesuela və bəzi digər Latın Amerikası ölkələrinə qarşı planlaşdırdığı əməliyyatlarla əlaqələndirərək Çinin həmin ölkələrə yardımını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıdığını deyirlər. Çin ilə Yaponiya arasında müharibə başlayarsa ABŞ-ın Yaponiyaya dəstək ola biləcəyini qeyd edirlər. O zaman bu gərginliyi sadəcə Çinə təzyiq kimi adlandırmaq olarmı?

– Baş nazir Takaiçinin 7 noyabrda Çin hücumuna potensial hərbi cavab verəcəyini vəd etdiyi çıxışı Tayvanla bağlı Yaponiya-Çin gərginliyinin artmasına səbəb oldu. Bu, ABŞ-ın Pekinə qarşı daha geniş bir məhdudlaşdırma strategiyasını vurğulayır. Analitiklər bunu haqlı olaraq Vaşinqtonun Venesueladakı intensivləşdirilmiş əməliyyatları ilə əlaqələndirirlər. Sanksiyalar şəraitində Karakası dəstəkləyən Çin iqtisadi və hərbi yardımını məhdudlaşdırmaq üçün Maduronu devirmək məqsədilə gizli əməliyyat və dəniz qüvvələrinin yerləşdirilməsi planlaşdırılır.

ABŞ-ın Yaponiyanı dəstəkləməsi ittifaq həmrəyliyini göstərir. Tayvan qarşıdurmasını Çinə “sadə bir təzyiq” kimi qələmə vermək doğru olmaz. Bu, böyük dövlətlər arasında çoxşaxəli rəqabəti əks etdirir. Pekinin regional təsirinin qarşısını almaq, Hind-Sakit okean dəniz yollarında təhlükəsizliyi təmin etmək və ABŞ hegemonluğuna meydan oxuyan Çin-Latın Amerikası əlaqələrini önləmək məqsədi daşıyır. Gərginliyin azaldılması üçün çoxtərəfli dialoq vacibdir.

Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul