Zəngəzur dəhlizi: Maneəsiz keçid modeli və regional nəticələr

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın parlamentdə səsləndirdiyi son açıqlama Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı müzakirələrə yeni çalar gətirdi. Onun sözlərinə görə, dəhlizdən istifadə edən Azərbaycan vətəndaşlarının pasportları elektron cihazlarla oxunacaq və sərhədçilər yalnız şübhəli hallarda prosesə müdaxilə edəcəklər.

Bu yanaşma ilk baxışdan Azərbaycanın əsas tələblərindən birinə - yəni, erməni sərhədçiləri ilə birbaşa təmasın olmamasına - cavab verir. Prezident İlham Əliyev də dəfələrlə vurğulayıb ki, Naxçıvana hərəkət edən yüklər və sərnişinlər hər dəfə erməni sərhədçisinin üzünü görməməlidir. Paşinyanın təklif etdiyi “oxuyucu cihazlar” modeli Bakı üçün müəyyən qədər qəbuledilən kompromis təsiri bağışlayır.

Lakin burada bir mühüm məqam qalır: Azərbaycan “maneəsiz keçid” anlayışını yalnız fiziki təmasın olmaması kimi başa düşür, yoxsa ümumiyyətlə heç bir yoxlamanın aparılmamasını nəzərdə tutur? Bu, hələ də açıq qalan sualdır. Çünki texniki detallarla bağlı tərəflərdən heç biri dəqiq mexanizmi açıqlamır.

Bu qeyri-müəyyənliyin bir səbəbi də Ermənistan daxilində mövcud ictimai-siyasi təzyiqlərlə bağlı ola bilər. Paşinyan hər hansı konkret razılaşmanı detallı şəkildə açıqlasa, daxildə “suverenliyin güzəştə gedilməsi” ittihamları güclənə bilər. Eyni zamanda, prosesin Vaşinqton razılaşmasının icrasını risk altına atmaması üçün tərəflər detalları son ana qədər gizli saxlamağı üstün tuta bilərlər.

Regional aktorların maraqları

Türkiyə: Zəngəzur dəhlizi Ankara üçün strateji hədəfdir. Bu yol həm Türkiyə ilə Azərbaycanı birbaşa birləşdirəcək, həm də Türk Dövlətləri Təşkilatının inteqrasiyasını möhkəmləndirəcək. Türkiyə dəhlizin “maneəsiz və şərtsiz” fəaliyyət göstərməsini dəstəkləyir, çünki bu, həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan Ankaranın Qafqazda mövqelərini gücləndirəcək.

Rusiya: Moskva 10 noyabr 2020 bəyanatında nəzərdə tutulan nəqliyyat əlaqələrinin açılmasının əsas nəzarətçisinə çevrilmək istəyirdi. Amma hazırkı reallıqda Qərbin və ABŞ-nin iştirakı Moskvanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Buna baxmayaraq, Kreml dəhlizin açılmasını öz maraqlarına uyğun şəkildə yönləndirməyə çalışacaq, xüsusən regionda təsir imkanlarını qorumaq üçün.

Qərb və ABŞ: Vaşinqton razılaşması göstərdi ki, Qərb artıq regiondakı proseslərə birbaşa müdaxilə etməyə başlayıb. ABŞ üçün dəhlizin açılması təkcə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün təmin olunması deyil, həm də Çinə və Rusiyaya qarşı Cənubi Qafqazda yeni təsir rıçaqlarının yaradılması deməkdir. Qərbin əsas marağı - bu yolun Çin-Avropa dəhlizinə çevrilməsidir.

Zəngəzur dəhlizi yalnız texniki bir nəqliyyat xətti deyil, həm də böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu bir strateji məkandır. Paşinyanın “oxuyucu cihazlar” formulu Bakının təmassız keçid tələbinə müəyyən qədər cavab versə də, məsələnin geosiyasi ölçüləri hələ də açıq qalır. Bu dəhlizin necə və kimin nəzarəti altında fəaliyyət göstərəcəyi regionun gələcək güc balansını müəyyənləşdirəcək əsas faktorlardan biri olacaq.

Züriyə Qarayeva