Zəngilanın dağıdılmış tarixi və dini memarlıq abidələri ŞƏRH

Zəngilan Azərbaycanın qədim tarixə, zəngin mədəniyyətə və çoxəsrlik memarlıq ənənələrinə malik rayonlarından biridir. Bu diyar özünün füsunkar təbiəti, tarixi yaşayış məskənləri, dini abidələri və milli-mənəvi dəyərləri ilə seçilir. Zəngilanın ərazisində yerləşən tarixi və dini memarlıq abidələri xalqımızın keçmişini, mədəniyyətini və qədim dövlətçilik ənənələrini özündə əks etdirir. Lakin uzun illər davam edən Ermənistanın işğalı zamanı rayonun bir çox tarixi və dini abidələri dağıdılmış, zədələnmiş və baxımsız vəziyyətə salınmışdır.
Zəngilan 1993-cü il oktyabrın 29-da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri, mədəniyyət müəssisələri, tarixi tikililəri və dini abidələri ciddi zərər görmüşdür. Evlər, məktəblər, kitabxanalar və digər ictimai binalarla yanaşı, xalqımızın tarixi yaddaşını yaşadan memarlıq nümunələri də dağıntılara məruz qalmışdır. Bu abidələrin məhv edilməsi təkcə maddi mədəniyyət nümunələrinin itirilməsi deyil, həm də xalqımızın tarixinə və milli-mənəvi irsinə vurulan ağır zərbədir.
Zəngilanın tarixi abidələri arasında qədim yaşayış məskənləri, türbələr, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər memarlıq nümunələri xüsusi yer tutur. Bu abidələr Azərbaycanın müxtəlif dövrlərdəki ictimai həyatını, dini inanclarını, memarlıq üslubunu və sənətkarlıq ənənələrini öyrənmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onların hər biri keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü rolunu oynayır. Tarixi abidələrin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması milli kimliyimizin yaşadılması baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir.
Rayonun dini memarlıq abidələri xalqımızın İslam mədəniyyəti ilə bağlı tarixini əks etdirir. Məscidlər, türbələr və qədim qəbiristanlıqlar əsrlər boyu insanların ibadət etdiyi, dini mərasimlər keçirdiyi və mənəvi dəyərlərini yaşatdığı məkanlar olmuşdur. Bu abidələr həm də dövrün memarlıq xüsusiyyətlərini, daş üzərində oyma sənətini və yerli ustaların bacarığını nümayiş etdirir. İşğal illərində bu cür abidələrin bir hissəsinin dağıdılması, bəzilərinin isə baxımsız qalması Azərbaycanın mədəni irsinə ciddi ziyan vurmuşdur.
Tarixi və dini abidələrin dağıdılması xalqın keçmişinə aid izlərin silinməsi təhlükəsini yaradır. Çünki hər bir abidə müəyyən bir dövrün tarixi hadisələrini, insanların həyat tərzini və dünyagörüşünü özündə yaşadır. Abidələrin qorunması yalnız həmin tikililərin saxlanılması demək deyil. Bu, eyni zamanda, tarixi həqiqətlərin, milli yaddaşın və mədəni irsin qorunması deməkdir. Buna görə də Zəngilanın dağıdılmış abidələrinin vəziyyətinin araşdırılması, onların elmi şəkildə sənədləşdirilməsi və bərpası mühüm vəzifələrdəndir.
Azərbaycanın mədəni irsinə vurulmuş zərərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması da böyük əhəmiyyət daşıyır. Tarixi abidələr bəşəriyyətin ortaq sərvəti hesab olunur və onların qorunması beynəlxalq hüququn mühüm prinsiplərindəndir. Müharibələr zamanı mədəni irs obyektlərinin dağıdılması xalqların tarixinin və mədəni müxtəlifliyinin qorunmasına mənfi təsir göstərir. Bu baxımdan Zəngilanın tarixi və dini abidələrinin vəziyyətinin araşdırılması, mövcud dağıntıların sənədləşdirilməsi və tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması vacibdir.
2020-ci il Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan Ordusu Zəngilan rayonunu işğaldan azad etmişdir. Bu hadisə rayonun həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Zəngilanın azad edilməsi ilə doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların öz torpaqlarına qayıtması, şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, tarixi irsin qorunması üçün imkanlar yaranmışdır. Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri həyata keçirilir. Bu prosesdə tarixi və dini abidələrin qorunması da mühüm istiqamətlərdən biridir.
Zəngilanın bərpası yalnız yolların, yaşayış evlərinin və sosial obyektlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Rayonun tarixi görkəminin qorunması, qədim memarlıq nümunələrinin bərpası və mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılması da xüsusi diqqət tələb edir. Bərpa işləri aparılarkən abidələrin ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinin saxlanılması, tarixi sənədlərin araşdırılması və mütəxəssislərin rəyinin nəzərə alınması vacibdir. Çünki düzgün bərpa olunmuş abidələr gələcək nəsillərə xalqımızın tarixi haqqında ətraflı məlumat verə bilər.
Zəngilanın tarixi abidələri gələcəkdə turizmin inkişafına da töhfə verə bilər. Rayonun təbii gözəllikləri ilə yanaşı, tarixi və dini irsi də yerli və xarici turistlərin marağına səbəb ola bilər. Tarixi abidələrin qorunması, onların ətrafında müvafiq infrastrukturun yaradılması və elmi məlumatların hazırlanması bölgənin mədəni turizm imkanlarını genişləndirər. Bu, həm iqtisadi inkişafa, həm də Azərbaycanın zəngin tarixinin daha geniş tanıdılmasına xidmət edər.
Nəticə etibarilə, Zəngilanın dağıdılmış tarixi və dini memarlıq abidələri xalqımızın üzləşdiyi mədəni irs itkilərinin mühüm nümunələrindəndir. Bu abidələrin qorunması, bərpası və gələcək nəsillərə çatdırılması hər birimizin mənəvi borcudur. Zəngilanın yenidən qurulması ilə yanaşı, onun tarixi yaddaşının da dirçəldilməsi vacibdir. Çünki tarixini qoruyan xalq öz milli kimliyini, mədəniyyətini və mənəvi dəyərlərini də qoruyur. Zəngilanın tarixi abidələrinin bərpası Azərbaycanın zəngin keçmişinə hörmətin, milli irsə bağlılığın və gələcəyə inamın ifadəsidir.

Ələmdar Cabbarov
YAP Ordubad rayon təşkilatının müavini