Zümrüd libaslı Qarayazı meşələri

Azərbaycan təbiətini tanıdaraq sevdirmək məqsədilə “Yaşıl adalar” rubrikası altında silsilə yazılardan növbəti reportajımız Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğuna həsr olunub. Dərhal qeyd edək ki, “Qarayazı” toponiminin mənası “Böyük düz”, “Böyük çöl” deməkdir. “Qara” böyük, “yazı” isə qədim türk dillərində düzənlik, çöllük mənalarında işlədilib.

İndi isə keçək əsas mətləbə. Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu Azərbaycan hökumətinin 1978-ci il 2 mart tarixli qərarına əsasən, Qazax rayonu ərazisində Ağstafa meşə təsərrüfatının Kürətrafı meşələrində 6 min hektara yaxın ərazidə yaradılmışdır. Lakin sonra qoruğun meşəli və meşəsiz ərazisindən 1.119 hektar sahə Qazax rayonunun Sadıqlı üzümçülük sovxozuna verilmiş və qoruğun sahəsi 4855 hektara qədər azalmışdır. Lakin 2003-cü ilin iyun ayında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə qoruğun ərazisi genişləndirilərək 9.658 hektara çatdırılmışdır.

Qoruqda füsunkar Qarayazı meşələri qorunur. Qeyd etmək lazımdır ki, ölkəmizin düzən meşələrinin xeyli hissəsi Kür çayı boyunca yerləşmişdir. Bu meşələr uzun müddət ciddi mühafizə edilməmiş, qırılma, otarılma və Kürün hidroloji rejiminin dəyişməsilə əlaqədar olaraq sahələri azalmış, seyrəlmiş, ağacların növ tərkibi xeyli dəyişilmişdir.

Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu Kür çayının yatağının sol sahillərini və Qarayazı düzünün xeyli hissəsini əhatə edir. Qoruğun şərqə davamı Qarayazı–Ağstafa Dövlət Yasaqlığıdır. Qərbdə Gürcüstan, şimalda Bakı–Tbilisi dəmir yolu, cənubda Kür çayı ilə sərhədlənir.

Qoruğun ərazisi, əsasən, meşəlikdən ibarətdir, bunun çox hissəsini meşə ilə örtülü, az hissəsini isə meşə ilə örtülü olmayan sahələr təşkil edir. Meşəsiz sahələr, əsasən, qumluqlardan, su sahələrindən, bataqlıqlardan və s. ibarətdir.

Ərazidə qışı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra və quru bozqır iqlim tipi hakimdir. Bura qışın quraq və mülayim, yayın isə quraq və isti keçməsi ilə fərqlənir. Havanın orta illik temperaturu 12.2 dərəcədir, yanvarın orta temperaturu sıfır dərəcədən aşağı (-0,1 dərəcə) düşür. İllik yağıntının miqdarı 400 millimetr olduğu halda, illik buxarlanma bundan 2,3 dəfə artıqdır.

Qoruğun ərazisinin mikrorelyefi, geomorfoloji xüsusiyyətləri, Kür çayının təsiri, qrunt suyunun səthə yaxın olması, bitki örtüyünün müxtəlifliyi və s. burada allüvial-bataqlıq, allüvial-çəmən, allüvial-çəmən-meşə və çəmən-şabalıdı torpaqların əmələ gəlməsinə şərait yaratmışdır.

Kürün sahilindən uzaqlaşdıqca bitki örtüyünün dəyişməsi nəzərə çarpır: çay yatağının sahili boyunca söyüd, böyürtkən, iydə, zirinc kolları inkişaf etmişdir, onların əmələ gətirdiyi kolluqların eni bir neçə metrə çatır. Sahildən bir qədər aralandıqdan sonra ilə kolluqları tipik tuqay meşələri əvəz edir. Bu meşələr çoxyarusludur. Birinci yarusu ağyarpaq qovaq, ikinci yarusu isə palıd və qızılağac təşkil edir. Burada tuqay meşələrinə xüsusi görkəm verən lianlara da rast gəlinir. Meşəaltı kollar, cavan ağaclar meşənin nisbətən seyrək yerlərində daha çox təsadüf edilir.

Yeri gəlmişkən, heyvanlar aləminin zənginliyi cəhətdən də Qarayazı meşələri xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Burada maral, qunduz, dələ, gəlinсik, dovşan, çöl donuzu, tülkü, çaqqal, porsuq, çöl pişiyi, süleysin və s. məməlilər məskunlaşmışdır. Ərazi daimi yaşayan və köçəri quşlarla da zəngindir. Onlar sıx meşələrdə və müxtəlif kolluqlarda daha çox məskən salmışlar. Quşlardan qırqovul, göyərçin, alabaxta, qaratoyuq, ağacdələn, sığırçın daha çoxdur. Onların sayı 500-dən 2 minə qədərdir. Ördək, su fərəsi və s. suya maraq göstərən quşlar da az deyildir, burada bülbül də qorunur. Suda-quruda yaşayanlardan isə göl və quru qurbağaları, batalıq tısbağası, sürünənlərdən müxtəlif ilanlar və kərtənkələlər vardır. Kürün qoruq ərazisində şəmayı, çapaq, naxa, şirbit və s. balıqlar mövcuddur.

Burada söhbətə bəlkə də son nöqtə qoymaq olardı, amma bu məqamda Qarayazı meşələrini şeirlərində dəfələrlə vəsf edən sevimli Xalq şairi Səməd Vurğunun adını çəkməmək insafsızlıq olardı. Şair bu qənirsiz sərvətin diqqətsizlik və baxımsızlıq səbəbindən məhv olacağından narahat idi və ona görə bir vaxtlar yazmışdı:

Kür qırağı, Qarayazı, göy çəmən,
Qoşa palıd... Tüstülənən od-ocaq...
Saç ağardı, unutmadım sizi mən
Hansı şair sizi bir də yazacaq!

P.S. Xoşbəxtlikdən bənzərsiz Qarayazı meşələri yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, dövlətimiz tərəfindən etibarlı şəkildə qorunur və ümid edirik ki, böyük şairin də ruhu şaddır!

M.HACIXANLI
XQ