11 yaşlı məktəbli qızın adını verdiyi planet KONKRET

1930-cu ildə Britaniyanın Oksford şəhərində yaşayan 11 yaşlı məktəbli Venesiya Berni səhər yeməyi zamanı atası ilə qəzet oxuyurdu. Qəzetdə astronomların yeni kəşf etdikləri planet barədə xəbər verilirdi. Babası Falkoner Madan Oksford Universitetinin kitabxanasının keçmiş əməkdaşı idi və yeni planetə ad seçilməsi mövzusu söhbətə çevrildi. Məhz bu söhbət zamanı qız qeyri-adi bir təklif irəli sürdü: yeni planet Roma mifologiyasında yeraltı aləmin tanrısı olan Plutonun adını daşısın.

Kəşfdən adın seçilməsinə qədər

Plutonu 1930-cu ilin fevralında Arizona ştatındakı Louell Rəsədxanasında çalışan gənc astronom Klayd Tombo kəşf etmişdi. Axtarış uzun illər davam etmişdi: alimlər Neptunun orbitindəki qeyri-adi sapmalara əsaslanaraq onun ardında hələ naməlum bir cismin olduğunu güman edirdilər. Kəşf xəbəri bütün dünyada böyük maraqla qarşılandı və rəsədxanaya ad təklifləri yağmağa başladı.

Venesiyanın təklifini Madan Oksforddakı astronom Herbert Hol Terner vasitəsilə Amerikaya, Louell Rəsədxanasının əməkdaşlarına çatdırdı. Ad uğurlu seçim idi: o, yeraltı aləmin tanrısının adını daşıyırdı, planet isə Günəşdən son dərəcə uzaqda, qaranlıq və soyuq məkanda yerləşirdi. Bundan əlavə, adın ilk iki hərfi, P və L, planetin axtarışını təşkil etmiş astronom Persival Louellin adının baş hərflərini də xatırladırdı. Rəsədxana işçiləri təklifi yekdilliklə bəyəndi və 1930-cu ilin mayında ad rəsmən qəbul olundu.

Mükafat: beş funt sterlinq

Bu təklifə görə Venesiyanın nənəsi, rəsədxana tərəfindən mükafat olaraq nəzərdə tutulmuş beş funt sterlinq aldı və bu pulu nəvəsinə verdi. Yaşadığı dövr nəzərə alındıqda bu, xeyli məbləğ idi. Sonralar Venesiya bu pulun bir hissəsini kitablara xərclədiyini xatırlayırdı. Planetin adının qoyulması isə onun həyatında yadda qalan hadisəyə çevrildi.

Plutonun statusunun dəyişməsi

Onillər boyu Pluton Günəş sisteminin doqquzuncu planeti hesab olunurdu. Lakin 1990-cı illərdən başlayaraq Neptundan kənarda, Kuiper qurşağında çoxlu sayda yeni cisimlər kəşf edildi. Onların bəziləri Plutona ölçüsünə görə yaxın idi. 2005-ci ildə kəşf edilən Eris isə kütləsinə görə Plutondan da ağır sayılırdı. Bu, alimlər qarşısında sual qoydu: ya Eris də planet sayılmalı, ya da planetin anlayışı dəqiqləşdirilməlidir.

2006-cı ildə Praqada keçirilən Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının assambleyasında planet anlayışının yeni tərifi qəbul edildi. Bu tərifə görə, planet Günəşin ətrafında fırlanmalı, öz çəkisi ilə kürə formasını almalı və orbitinin ətrafını digər cisimlərdən təmizləmiş olmalıdır. Pluton sonuncu şərti ödəmədiyinə görə “cırtdan planet” kateqoriyasına aid edildi.

Bu qərar veriləndə 76 il əvvəl planetin adını təklif etmiş Venesiya Berninin artıq 88 yaşı var idi. O vaxt xanım Berni Britaniyanın Epsom şəhərində yaşayırdı. Müsahibələrinin birində o, bu qərara sakit yanaşdığını bildirmiş, gülərək deyirdi ki, qərardan sonra da özünün həmin planetin adını qoymuş şəxs olaraq qalacağı faktı dəyişmir. Plutonun statusu dəyişsə də, onun adı və ona bağlı hekayə qalır.

Venesiya Berni 2009-cu ildə 90 yaşında vəfat etdi. Onun hekayəsi isə bu gün də elm tarixinin ən sevimli epizodlarından biri kimi xatırlanır: bir uşağın səmimi ideyası dünyanın ən nüfuzlu astronomlarının qərarına təsir göstərə bildi.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az