171 illik planet iddiası çökdü: Heç vaxt mövcud olmayıb

Astronomlar 1855-ci ildən etibarən 70 Ophiuchi sistemində mövcud olduğu düşünülən nəhəng planetlə bağlı yeni araşdırma aparıblar. Nəticələr 171 illik hipotezi dəstəkləyən orbital sapmaların planetdən deyil, ulduzun öz fırlanmasından və səthindəki aktivlikdən qaynaqlandığını göstərib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, astronomlar XIX əsrdən bəri müzakirə olunan ekzoplanet namizədini nəhayət siyahıdan çıxarıblar. Yerdən təxminən 16 işıq ili uzaqlıqda yerləşən 70 Ophiuchi sistemində aparılan yeni ölçmələr ulduzların hərəkətinə təsir etdiyi düşünülən nəhəng planetin əslində mövcud olmadığını göstərib.

Bu nəticə astronomiya tarixində ən qədim planet axtarışlarından birinə də son qoyur. İngilis astronom Uilyam Ceykob 1855-ci ildə 70 Ophiuchi sistemindəki orbital sapmaları izah etmək üçün burada görünməyən üçüncü göy cisminin ola biləcəyini irəli sürmüşdü. Ceykobun hesablamalarına görə, bu cisim ulduzların yaxınlığında təxminən 26 illik orbit üzrə hərəkət edən nəhəng planet ola bilərdi.

Həmin dövrdə belə izah üçün əsas da var idi. 1850-ci illərdə aparılan müşahidələr sistemin gözlənilən orbiti ilə faktiki hərəkətləri arasında müəyyən fərqlərin olduğunu göstərirdi. İki ehtimal irəli sürülmüşdü: ya Nyutonun cazibə qanunları çox uzaq ulduz sistemlərində fərqli işləyirdi, ya da müşahidə olunmayan başqa bir cisim ulduzların hərəkətinə təsir edirdi. Ceykob ikinci ehtimala üstünlük vermişdi.

Eyni sistem əsrlər sonra yenidən araşdırılıb

70 Ophiuchi sisteminin astronomiya tarixindəki yeri əslində daha qədim dövrə gedib çıxır. Sistem eramızın II əsrində Ptolemey tərəfindən qeydə alınıb. Uilyam Herşel isə XVIII əsrdə apardığı teleskop müşahidələri zamanı burada tək deyil, bir-birinin ətrafında fırlanan iki ulduzun olduğunu göstərib. Bu kəşf Nyutonun cazibə qanunlarının Günəş sistemindən kənarda da keçərli olduğuna dair ilk konkret sübutlardan biri hesab edilir.

Miçiqan Universitetinin tədqiqatçıları indi həmin sistemi daha həssas cihazlarla yenidən araşdırıblar. Komanda 2023-2025-ci illər arasında aparılmış yüzlərlə ölçməni köhnə müşahidə qeydləri ilə birləşdirib. “The Astrophysical Journal” jurnalında dərc olunan nəticələrə görə, Uilyam Ceykobun təsvir etdiyi xüsusiyyətlərə malik, ulduzlara yaxın orbitdə hərəkət edən nəhəng planetin mövcudluğuna dair heç bir sübut yoxdur.

Radial sürət ölçmələrində müşahidə olunan qısamüddətli dəyişikliklərin mənbəyi də planet deyil. Alimlər bunun ulduzun öz fırlanması və səthindəki aktivliklə əlaqəli olduğunu müəyyənləşdiriblər.

Yupiter ölçüsündə planet ehtimalı aradan qalxıb

Yeni ölçmələr 70 Ophiuchi sistemində Yupiter kütləsində və ya ondan daha böyük, Ceykobun irəli sürdüyü xüsusiyyətlərə malik planetin mövcudluğu ehtimalını aradan qaldırır. Beləliklə, 1855-ci ildə irəli sürülən və 171 il ərzində tam şəkildə bağlanmayan hipotez də yeni məlumatlarla təkzib edilib.

Bu nəticə sistemdə ümumiyyətlə heç bir planetin olmadığı anlamına gəlmir. Tədqiqatçılar Saturn kütləsində daha kiçik planetlərin və ya Yerə bənzər qayalı dünyaların hələ də sistemdə gizlənə biləcəyini bildirirlər. İstifadə olunan ölçmə üsulu və mövcud məlumatlar bu qədər kiçik göy cisimlərini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün nəzərdə tutulmayıb.

Beləliklə, astronomiya tarixinin ən qədim ekzoplanet namizədlərindən biri siyahıdan çıxarılıb, lakin 70 Ophiuchi sistemi tamamilə planetsiz elan edilməyib. Yeni araşdırma yalnız göstərib ki, təxminən iki əsrdir planetin əlaməti kimi şərh olunan ulduz hərəkətlərindəki sapmalar əslində ulduzların öz davranışından qaynaqlanır.

Aydın