2026 cı ildə geoiqtisadi risklər artacaq

Dünya İqtisadi Forumu qlobal hesabatı açıqlayıb

Dünya İqtisadi Forumu (DİF) 2026-cı ildə qlobal risklərlə bağlı hesabatı təqdim edib. Sənəddə vurğulanır ki, rəqabət dövründə geosiyasi və iqtisadi risklər artır. Geoiqtisadi münaqişə 2026-cı il üçün ən böyük qlobal risk kimi ortaya çıxır, onun ardından dövlətlərarası münaqişə, ekstremal hava hadisələri, sosial qütbləşmə, saxta xəbərlər və dezinformasiya gəlir. Sorğuda iştirak edənlərin yarısı növbəti iki ildə bizi qarışıq və ya təlatümlü bir dünyanın gözlədiyini söyləyir. Araşdırmaya görə, bu rəqəm ötən illə müqayisədə 14 bal artım deməkdir. Respondentlərin 40 faizi növbəti iki ildə ən azı qeyri-sabitlik proqnozlaşdırır, 9 faizi sabitlik, 1 faizi isə əmin-amanlıq gözləyir. Növbəti 10 ilə nəzər saldıqda, 57 faizi qarışıq və ya təlatümlü bir dünya, 32 faizi qeyri-sabitlik, 10 faizi sabitlik və 1 faizi əmin-amanlıq gözləyir.

Hesabatda risklər 3 zaman çərçivəsində təhlil edilib:

* Yaxın müddət (2026-cı il)

* Qısa və orta müddət (2027-2028-ci illər)

* Uzunmüddətli dövr (10 illik müddət )

Proqnozlara görə, yaxın müddətdə silahlı münaqişələr, iqtisadi vasitələrin silah kimi istifadəsi və sosial parçalanma bir-biri ilə əlaqəlidir. Bu risklər gücləndikcə, texnoloji sürətlənmədən ətraf mühitin pozulmasına qədər uzunmüddətli çətinliklər də zəncirvari reaksiya yaradır.

Qısamüddətli reytinqdə geoiqtisadi münaqişə ən yüksək yerdədir. İştirakçıların 18 faizi bunu 2026-cı ildə qlobal böhrana səbəb olma ehtimalı ən yüksək olan risk kimi görür. Dövlətlər tərəfindən maliyyələşdirilən silahlı münaqişə 2026-cı il üçün 2-ci yerdədir, lakin ikiillik müddət ərzində 5-ci yerə enir.

Geosiyasi perspektivə gəldikdə, iştirakçıların 68 faizi növbəti onillikdə çoxqütblü və ya parçalanmış bir nizam gözləyir. Bu rəqəm ötən illə müqayisədə 4 faiz bəndi artıb.

Sosial qütbləşmə və bərabərsizlik çoxalacaq

İqtisadi risklər ikiillik perspektivdə ən böyük ardıcıl artımı göstərir. İqtisadi tənəzzül və inflyasiya riskləri 8 pillə yüksələrək müvafiq olaraq 11-ci və 21-ci yerə, səhmlərin şişirdilməsinin partlaması riski isə 7 pillə yüksələrək 18-ci yerə qalxıb. Feyk xəbərlər və dezinformasiya ikiillik proqnozda ikinci, kibertəhlükəsizlik isə altıncı yerdədir. Süni intellektin mənfi nəticələri ən diqqətəlayiq yüksəliş tendensiyasını göstərir və ikiillik proqnozda 30-cu yerdən onillik proqnozda 5-ci yerə yüksəlir ki, bu da onun əmək bazarlarına, cəmiyyətə və təhlükəsizliyə təsiri ilə bağlı narahatlıqları əks etdirir.

Sosial qütbləşmə 2026-cı ildə dördüncü, 2028-ci ildə isə üçüncü yerdədir. Bərabərsizlik həm iki, həm də onillik proqnozlarda yeddinci yerdədir. Zəifləmiş sosial mobillik və digər risklərdən qaynaqlanan bərabərsizlik ardıcıl ikinci ildir ki, ən çox əlaqəli risk adlandırılıb. İqtisadi tənəzzül ikinci ən çox əlaqəli riskdir. Bu əlaqələrin təməlində yaşayış xərcləri ilə bağlı təzyiqlər və iqtisadiyyatların qurulması ilə bağlı narahatlıqlar dayanır.

Qısamüddətli narahatlıqlar uzunmüddətli hədəfləri üstələdiyindən, iki illik proqnozda ətraf mühit riskləri sıralamada azalıb. Ekstremal hava şəraiti 2-ci yerdən 4-cü yerə, çirklənmə 6-cı yerdən 9-cu yerə düşüb, Yer sistemlərində kritik dəyişikliklər və biomüxtəlifliyin itirilməsi isə yeddi və beş mövqe geriləyib.

Süni intellekt iqtisadiyyata risklər yaradır

Dünyanın nüfuzlu beyin mərkəzləri də qlobal risklərlə bağlı müxtəlif proqnozlarla çıxış edir. Ehtimallara görə, 2026-cı il beynəlxalq təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, texnologiya və sosial stabillik baxımından kritik il kimi yadda qalacaq. ABŞ-ın NATO və Avropa İttifaqı kimi alyanslarla münasibətlərində mürəkkəblik artacaq, Vaşinqtonun xarici siyasətdə gözlənilməz addımlar atması beynəlxalq ticarətdə və diplomatik proseslərdə mənfi nəticələrə yol aça bilər. Siyasi qeyri-sabitlik qlobal iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sistemi üçün domino effekti yarada bilər. Hər hansı bir daxili siyasi böhranın xarici siyasətə ötürülməsi nəticəsində regional münaqişələr şiddətlənə bilər.

2026-cı ildə qlobal iqtisadiyyatda süni intellekt (Sİ) investisiyalarının yaratdığı çətinliklər də əsas problemlər sırasında fərz edilir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) icraçı direktoru Kristalina Georgieva isə bildirib ki, süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar hazırda iş mühitini sürətlə dəyişdirməkdədir. Böyük texnologiya şirkətlərindəki son işdən çıxarılmalar, hətta innovasiyalar baxımından ön sıralarda gedənlərin də bu dəyişikliyə məruz qaldığını göstərir. Süni intellekt və avtomatlaşdırma bəzi peşələrin sonu olsa da, yeni bacarıqların, tapşırıqların və tamamilə yeni peşələrin yaranmasına səbəb olub. Vurğulanır ki, iqtisadi qazanc isə bacarıqlara və uyğunlaşmaya qoyulan investisiyalarla müəyyən ediləcək. Süni intellekt dövründə iş tapmaq və iş yerlərini qoruyub saxlamaq getdikcə yeni bacarıqlar əldə etməkdən asılıdır. İşçilərin iş tapmaq və ya mövcud işlərini qoruyub saxlamaq qabiliyyəti isə yeniliklərə uyğunlaşmaqdan asılıdır.

Eləcə də zəka texnologiyalarının sənaye cəmiyyətlərində rolunun artması inflyasiyanı artıran amil kimi dəyərləndirilir. Belə ki, Sİ infrastrukturu, server mərkəzləri və texnoloji avadanlıqlar üçün böyük miqdarda sərmayələr xərclənir. Bu, enerji və xammal tələbini artıraraq istehsal xərclərini də yüksəldir. Nəticədə, qiymətlərin artması, bazar xərclərinə və qiymət indekslərinə mənfi təsir göstərir.

Liderlər riskləri Davos Forumunda qiymətləndirəcək

Beynəlxalq İT institutlarının qənaətinə görə, investorlar Sİ investisiyalarının iqtisadi təsirini hələ tam qiymətləndirməyiblər. İnflyasiya artımı və pul siyasətinin sərtləşdirilməsi qlobal iqtisadi riskləri artırır. Bu vəziyyət yalnız texnologiya sektorunda deyil, bütün iqtisadi sahələrdə risk yaratmaq potensialına malikdir.

Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti və baş icraçı direktoru Borge Brende bildirib ki, böyük dövlətlər öz maraq dairələrini təmin etməyə çalışdıqca yeni rəqabət nizamı formalaşır. Onun fikrincə, real mənzərə əməkdaşlığın dünənkindən xeyli fərqli olduğunu göstərir və dəyişən fraqmentasiyalara uyğun olaraq yeni əməkdaşlıq yanaşmaların və dialoq ruhunun vacibliyi daha önə çıxır. Ona görə də, yaxın günlərdə Davos Forumunda qlobal icma illik görüşlərdə bu riskləri və imkanları dərindən təhlil edərək həlli üçün lazım olan imkanları yaratmaq, körpüləri qurmaq barədə düşünməlidir. Davos görüşləri bu baxımdan vacib platforma rolunu oynaya bilər.

E.CƏFƏRLİ