27 Sentyabr 2020 ci il hadisələrinin tarixi təhlili

Sevda Axundova,
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin
Sosial məsələlər və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə direktor müavini

Müharibə bəşər tarixinin siyasi, sosial, iqtisadi və humanitar inkişafına mühüm təsir göstərən ən mürəkkəb ictimai-siyasi hadisələrdən biridir. O, yalnız dövlətlər və ya digər siyasi aktorlar arasında silahlı qarşıdurma deyil, eyni zamanda cəmiyyətlərin sosial strukturuna, iqtisadi vəziyyətinə, demoqrafik proseslərə və kollektiv yaddaşa uzunmüddətli təsir göstərən çoxşaxəli prosesdir.

Müharibələrin yaranma səbəbləri müxtəlif və qarşılıqlı əlaqəli amillərlə şərtlənir. Siyasi və geosiyasi maraqlar, ərazi və resurslar uğrunda rəqabət, təhlükəsizlik problemləri, ideoloji və etnik ziddiyyətlər, eləcə də beynəlxalq münasibətlər sistemində yaranan böhranlar silahlı qarşıdurmaların əsas səbəbləri sırasında yer alır. Bu səbəbdən hər bir müharibənin mahiyyəti konkret tarixi və siyasi şərait nəzərə alınmaqla araşdırılmalıdır.

Silahlı münaqişələrin nəticələri insan tələfatı, yaşayış məntəqələrinin və infrastrukturun dağıdılması, məcburi köç, iqtisadi itkilər və sosial münasibətlərin pozulması ilə məhdudlaşmır. Müharibə cəmiyyətlərin kollektiv yaddaşında və mənəvi həyatında da dərin izlər buraxır. Müasir dövrdə isə texnoloji inkişaf müharibələrin xarakterini dəyişdirərək informasiya, kiberməkan və pilotsuz sistemlər kimi yeni istiqamətləri də qarşıdurmaların tərkib hissəsinə çevirmişdir.

Bu baxımdan müharibənin elmi tədqiqi onun səbəblərinin, gedişatının və nəticələrinin tarixi, siyasi, hüquqi, sosial və humanitar aspektlərdə kompleks şəkildə araşdırılmasını tələb edir. Müharibə fenomeninin hərtərəfli öyrənilməsi yalnız keçmiş hadisələrin dərk edilməsi deyil, həm də müasir təhlükəsizlik problemlərinin və davamlı sülhün əhəmiyyətinin anlaşılması baxımından mühüm elmi əhəmiyyət daşıyır.

Müharibə bəşər tarixində dövlətlərin və cəmiyyətlərin siyasi, sosial və humanitar inkişafına dərin təsir göstərən mürəkkəb hadisədir. Silahlı qarşıdurmalar yalnız insan tələfatı və maddi itkilərlə deyil, həm də cəmiyyətlərin yaddaşında uzunmüddətli izlər buraxan sosial və mənəvi nəticələrlə səciyyələnir. Bu baxımdan müharibələrin tarixi və nəticələrinin öyrənilməsi həm elmi, həm də ictimai əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın müasir tarixində 27 Sentyabr – Anım Günü Vətən müharibəsi zamanı həlak olmuş hərbi qulluqçuların xatirəsinin ehtiramla yad edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu tarix müharibənin insan həyatına təsirini, şəhidlərin xatirəsinin qorunmasını və tarixi hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılmasının vacibliyini bir daha diqqətə çatdırır. 27 Sentyabr həmçinin müharibə və onun nəticələrinin tarixi yaddaş kontekstində öyrənilməsi üçün mühüm bir məqam kimi dəyərləndirilə bilər.

Anım Günü müharibənin başlandığı gün sentyabrın 27-də keçirilir. Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il dekabrın 2-də imzaladığı "Azərbaycan Respublikasında Anım Gününün təsis edilməsi haqqında" sərəncama əsasən qeyd edilir. Azərbaycan Respublikasında 2020-ci il sentyabrın 27 dən noyabrın 10-a qədər davam edən İkinci Qarabağ müharibəsində həyatını itirən şəhidlərin xatirəsi hörmətlə yad edilir. Vətən müharibəsində Silahlı Qüvvələrimizin 2783 nəfər hərbi qulluqçusu həlak olmuş, yüz nəfərdən artıq hərbi qulluqçumuz itkin düşmüş, min nəfərdən artıq hərbi qulluqçumuz yaralanaraq sağlamlığını itirmişdir. İşğal altında olan torpaqlarımız qəhrəman şəhidlərimizin, əsgər və zabitlərimizin, qazilərimizin qanı və canı bahasına azad olunmuşdur. İlham Əliyev Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərimizin xatirəsinə daim yüksək ehtiram göstərir, onların xatirəsinin əbədiləşdirilməsini, eləcə də qazilərimizin müalicəsini və sağlamlıqlarının bərpasını diqqət mərkəzində saxlayır. Vətən müharibəsi bizim şanlı tariximiz, şəhidlər və qazilər qürur mənbəyimizdir. Respublikamızın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda gedən mübarizədə qəhrəmanlıq göstərən əsgər və zabitlərimiz, arxa cəbhədə çalışan mülki insanlarımız, bütövlükdə xalqımız əzm və iradə, bir yumruq kimi birlik və həmrəylik nümayiş etdirərək, düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirib. Azərbaycan Ordusunun əks hücumları qarşısında aciz qalan düşmənin günahsız mülki insanları hədəfə alması, çoxsaylı müharibə cinayətləri xalqımızı qələbə əzmini sarsıda bilməyib. Müzəffər Ordumuzun bu gün yazdığı tarix sabahımız üçün möhkəm bünövrədir.

Azərbaycan xalqı hər zaman mübariz oğul və qızlarının şücaətini yüksək qiymətləndirir, bütün şəhidlərimizin ruhuna ehtiram göstərir, xatirəsini uca tutur. Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyeva da şəhidlərimizin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, şəhid ailələrinin, qazilərin hərtərəfli qayğı ilə əhatə olunmasına xüsusi diqqət yetirir, onun rəhbərlik etdiyi Heydər Əliyev Fondu bu istiqamətdə genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirir. Mehriban xanım Əliyeva şəhidlərimizə hörmət və ehtiramını belə ifadə edib: “Azərbaycan xalqının igid oğulları Zəfər naminə, Azərbaycanın gələcəyi naminə canlarından keçib. Onların hər biri əsl qəhrəman, rəşadət və qorxmazlıq nümunəsidir...

Vətən müharibəsi: tarixi hadisə və milli yaddaş

Azərbaycan Respublikasında 27 Sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi Vətən müharibəsində həlak olmuş şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi baxımından mühüm tarixi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı müvafiq sərəncama əsasən, hər il sentyabrın 27-si ölkə ərazisində Anım Günü kimi qeyd edilir. Bu tarix 2020-ci ildə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda aparılan mübarizənin başlanğıc günü ilə bağlı olmaqla, həmin dövrdə həyatını itirmiş hərbi qulluqçuların və mülki şəxslərin xatirəsinin yad edilməsinə həsr olunmuşdur.

2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan mövqelərinə və yaşayış məntəqələrinə müxtəlif silah sistemlərindən, o cümlədən artilleriya vasitələrindən atəş açması nəticəsində hərbi qulluqçular və mülki şəxslər arasında ölən və yaralananlar olmuşdur. Azərbaycan rəhbərliyinin açıqlamalarına əsasən, həmin hücumlara cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başlamış və bununla da Vətən müharibəsinin aktiv hərbi mərhələsi başlanmışdır.

Müharibənin başlanması Azərbaycan cəmiyyətində geniş səfərbərlik və həmrəylik mühiti yaratmışdır. Hərbi qulluqçuların ön cəbhədə göstərdiyi müqavimətlə yanaşı, mülki əhalinin arxa cəbhədə nümayiş etdirdiyi birlik və dəstək də müharibə dövrünün mühüm sosial xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. Azərbaycan tərəfinin rəsmi mövqeyində bu mübarizə ölkənin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün bərpasına yönəlmiş fəaliyyət kimi təqdim edilmişdir.

Prezident İlham Əliyevin 27 sentyabr 2020-ci ildə Azərbaycan xalqına müraciətində həmin gün baş verən hadisələr, Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərinə açdığı atəş və yaranmış hərbi vəziyyət barədə məlumat verilmişdir. Müraciətdə mülki əhali və hərbi qulluqçular arasında itkilərin olduğu bildirilmiş, Azərbaycan Ordusunun qarşı tərəfin hərbi mövqelərinə zərbələr endirdiyi qeyd edilmişdir. Həmçinin Ermənistanın əvvəlki dövrdə həyata keçirdiyi hərbi təxribatlar, o cümlədən 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş vermiş silahlı qarşıdurma və avqust ayında diversiya qrupu ilə bağlı hadisələr xatırladılmışdır.

Həmin müraciətdə Ermənistanın hərbi-siyasi siyasəti ilə bağlı Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyi də ifadə edilmişdir. Prezident İlham Əliyev Ermənistan tərəfindən yeni ərazilərin işğalı ilə bağlı təhdidlərin səsləndirildiyini, danışıqlar prosesinin pozulmasına yönəlmiş addımların atıldığını və mövcud status-kvonun saxlanılmasına cəhd göstərildiyini bildirmişdir. Eyni zamanda, Ermənistan rəhbərliyinin Qarabağın statusu ilə bağlı verdiyi bəyanatların danışıqlar prosesinə mənfi təsir göstərdiyi vurğulanmışdır.

Müraciətdə Şuşa şəhəri və digər işğal olunmuş ərazilərlə bağlı hadisələrə də toxunulmuşdur. Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyinə görə, həmin ərazilərdə keçirilən müxtəlif siyasi və hərbi tədbirlər, qanunsuz məskunlaşdırma siyasəti və tarixi-mədəni irsə münasibət regionda mövcud gərginliyi daha da artıran amillər olmuşdur. Azərbaycan tərəfi işğal olunmuş ərazilərdə tarixi abidələrin, yaşayış məntəqələrinin və dini-mədəni irs nümunələrinin vəziyyəti ilə bağlı ciddi narahatlığını ifadə etmişdir.

Prezidentin çıxışında Ermənistanın işğal olunmuş ərazilərdə məskunlaşdırma siyasəti də ayrıca məsələyə çevrilmişdir. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi məlumatlara əsasən, xaricdən ermənilərin həmin ərazilərə yerləşdirilməsi və yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi həyata keçirilmiş, bunun Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinə təsir göstərdiyi bildirilmişdir. Bu məsələlər beynəlxalq humanitar hüquq və işğal olunmuş ərazilərdə əhalinin yerləşdirilməsi ilə bağlı hüquqi normalar kontekstində də müzakirə edilmişdir.

Azərbaycan rəhbərliyinin 27 sentyabr 2020-ci il tarixli müraciətində münaqişəni beynəlxalq hüquqi aspektlərinə də geniş yer verilmişdir. Çıxışda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tanındığı, BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrində işğal olunmuş ərazilərdən silahlı qüvvələrin çıxarılmasının tələb edildiyi və ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində uzun müddət davam edən danışıqlar prosesinin nəticə vermədiyi qeyd edilmişdir. Azərbaycan tərəfi öz mövqeyinin beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və ölkənin ərazi bütövlüyünə əsaslandığını bəyan etmişdir.

Beləliklə, 27 sentyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi yadda qalmışdır. Həmin gün başlayan Vətən müharibəsi 44 gün davam etmiş və Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsinə nəzarətin bərpa olunması ilə nəticələnmişdir. Müharibə zamanı çoxsaylı hərbi qulluqçu və mülki şəxs həyatını itirmiş, bir sıra insanlar yaralanmış və müxtəlif dərəcəli sağlamlıq məhdudiyyətləri əldə etmişdir. Bu baxımdan müharibənin nəticələri yalnız hərbi göstəricilərlə deyil, həm də onun yaratdığı humanitar, sosial və mənəvi nəticələr baxımından qiymətləndirilməlidir.

27 Sentyabr – Anım Gününün təsis edilməsi məhz bu tarixi prosesin yaddaşda qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Anım Günü Vətən müharibəsində həyatını itirmiş şəhidlərin xatirəsinin yad edilməsinə, onların göstərdiyi fədakarlığın cəmiyyətin tarixi yaddaşında yaşadılmasına və həmin dövrün hadisələrinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir. Bu tarix həmçinin müharibənin insan həyatı və cəmiyyət üçün yaratdığı nəticələrin dərk edilməsi, sülhün və təhlükəsizliyin əhəmiyyətinin vurğulanması baxımından da xüsusi məna daşıyır.

Nəticə etibarilə, 27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycanın müasir tarixində mühüm ictimai və tarixi yaddaş hadisəsi kimi xüsusi yer tutur. Bu gün Vətən müharibəsi zamanı həlak olmuş şəxslərin xatirəsinin ehtiramla yad edilməsini təmin etməklə yanaşı, 2020-ci ildə baş vermiş hadisələrin tarixi, siyasi və humanitar aspektlərinin araşdırılması üçün də əhəmiyyətli əsas yaradır. Şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması, müharibə iştirakçılarının xidmətlərinin qeyd olunması və həmin dövrə dair tarixi məlumatların qorunması milli yaddaşın formalaşdırılmasının mühüm istiqamətlərindən biridir.

Şəhidlərimizin qanı nahaq yerə tökülmədi – biz tarixi ədaləti bərpa etdik, müqəddəs Qələbə qazandıq. Bu Qələbə xalqımızın tarixinə əbədi həkk olundu. Hər birimiz bu Zəfərin nəyin bahasına qazanıldığını yadda saxlamağa borcluyuq.

Biz Vətən müharibəsi şəhidlərini heç vaxt unutmayacağıq. Onlar bizim qəlbimizdə daim yaşayacaq.

Şəhidlər ölməz, vətən bölünməz!