ABŞ İran: Minimal dialoq şansları ANALİZ

ABŞ-la İran arasında danışıqlar bərpa olunmayacaq, tərəflərin mövqelərindəki fərqlər çox böyükdür. Tehranın amerikalıların şərtlərini qəbul etmək niyyəti yoxdur və Vaşinqton tələblərini tətbiq edə bilmir. Hazırda İran hakimiyyəti dialoqun davam etdirilməsi imkanlarını müzakirə edir və Tramp İrana qarşı dəniz blokadası elan edib.

Qərb mediasının Ağ Ev mənbələrinə istinadən verdiyi məlumata görə, ABŞ və İran əsas məsələlərdə fikir ayrılığına düşüblər. Kiçik məsələlər qənaətbəxş olsa da, iki tərəfin mövqeləri əsas məsələlərdə kəskin şəkildə fərqlənib. Tehran ABŞ-ın nüvə proqramı, HƏMAS və Hizbullah da daxil olmaqla, onun tərəfdarlarına dəstəkdən imtina və Hörmüz boğazının ABŞ şərtləri ilə açılması ilə bağlı bütün tələblərini dərhal rədd edib.

Məlumatlara görə, ABŞ İrandan tələb edib ki, uranın zənginləşdirilməsini dayandırsın, ölkədən qalan zənginləşdirilmiş uran çıxarılsın, bütün nüvə obyektləri sökülsün, yol haqlarının qaldırılması da daxil olmaqla, heç bir şərt qoymadan Hörmüz boğazı bütün gəmilərə açılsın və müxtəlif proksi qüvvələrə dəstəkdən imtina edilsin. Tərəflər həmçinin İran aktivlərinin mümkün sərbəst buraxılması məsələsində də fikir ayrılığına düşüblər.

ABŞ-ın tələblərinə nəzər salsaq, onlar əvvəllər Netanyahunun İsraildə səsləndirdiyi tələblərlə eynidir. Bu vəziyyətdə, Trampın açıqlamalarından asılı olmayaraq, Təl-Əvivin Vaşinqtonu tamamilə tabe etdiyini söyləmək olar.

İran Hörmüzdə Amerika gəmilərinə hücum edir

Hörmüz boğazını açmaq üçün hər hansı bir cəhd olarsa, İran Amerika gəmilərinə hücum edəcək. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu müvafiq açıqlama verdi. İran Hörmüzə təsir etmək üçün Amerikanın hər hansı bir cəhdini qətiyyətlə yatıracaq. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri gəmilərinin və ya müttəfiqlərinin boğaza hər hansı bir yaxınlaşması, bütün sonrakı nəticələrlə birlikdə mövcud atəşkəsin pozulması hesab ediləcək. Tehranın Trampın "barmaq səsi" ilə Hörmüz boğazını açmaq niyyəti yoxdur və amerikalılar güc tətbiq etməkdə çətinlik çəkirlər. İİKK hərbi gəmilərinin Hörmüz boğazına yaxınlaşmasını atəşkəsin pozulması hesab edəcək.

Ötən şənbə günü amerikalılar Tehranın razılığı olmadan Hörmüzdən keçərək Fars körfəzinə iki esmines göndərməyə cəhd ediblər. Lakin "Tramp tərəfindən məhv edilən" İran Hərbi Dəniz Qüvvələri onları dayandırıb və boğaza girişlərinə icazə verməyib. Amerikanın beynəlxalq hüquqa müraciət etmək cəhdləri nəzərə alınmayıb və gəmilər kursunu dəyişməyə məcbur olublar.

Pentaqon vəziyyəti kiçiltməyə çalışıb, Hegseth hətta bəyanat yayaraq, esminetslərin guya boğazdan keçdiyini iddia edib, lakin ABŞ Hərbi Nazirliyi sonradan etiraf edib ki, iranlılar sadəcə onların girməsinə mane olublar. Hazırda İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinin böyük gəmiləri yoxdur - ABŞ onları məhv edib - amma qayıqları yaxşıdır. Onlar Hörmüz boğazını bağlamaq üçün kifayətdir.

İran nüvə proqramını ABŞ-a təslim etməyəcək

Hörmüz boğazı və onun nüvə proqramı ABŞ-İran danışıqlarında maneələrə çevrilib. Tramp Hörmüz üzərində nəzarəti Tehrana verməkdən imtina edir və İslam Respublikasının nüvə bombası hazırlamaq istəyini iddia etməyə davam edir. Danışıqlardakı əsas fikir ayrılıqları Hörmüz və İranın nüvə proqramı ətrafında cərəyan edirdi. Tramp neft tankerlərinin hərəkətinin blokadasının qaldırılmasını və bütün zənginləşdirilmiş uranın ABŞ-a təhvil verilməsini tələb edir, iranlılar isə öz şərtlərində qətiyyətli dayanaraq əks tələblər irəli sürürlər: İran və Omanın Hörmüz üzərində nəzarəti və dinc nüvə proqramı.

Məhz bu məsələlərlə bağlı İran heç bir güzəştə getməyəcəyini bəyan edərək mövqeyində israrlıdır. Ümumilikdə 12 saat davam edən üç raund danışıqlar nəticə verməyib. Amerika nümayəndə heyəti İrana "ən yaxşı təkliflərin" edildiyini vurğulayaraq evə qayıdıblar. Lakin, Tramp və ətrafının bu dialoqdan heç bir nəticə alınmayacağını gözlədiyi, lakin hər halda cəhd göstərdiyi düşünülür. ABŞ üçün indi İranın danışıqlarda qalması hərbi əməliyyatları davam etdirməkdən daha vacibdir.

Lakin bu dinamika, xüsusən də İsrailin təkcə İrana deyil, həm də Livana qarşı hücumları davam etdirməyi planlaşdırdığı üçün hərbi əməliyyatların yenidən başlamasına gətirib çıxarır.

Neftin qiyməti yenidən 100-ü aşıb

Ötən həftə İslamabadda baş tutan uğursuz ABŞ-İran danışıqlarından sonra neftin qiyməti sabit artıma qayıdıb və psixoloji 100 dollar həddini bir daha keçib. Dünya bazarında ən ucuz xam neftin bir bareli 100 dollardan satılır. Brent markalı neft isə dərc edildiyi vaxt 102-103 dollar aralığında bir qədər yüksək qiymətə satılır. Vacib bir məqamı vurğulayaq ki, bu, sözdə "kağız" neftdir, yəni birjalarda müqavilə bağlanan neft növüdür. Bu o deməkdir ki, o, hələlik qlobal bazarda fiziki olaraq mövcud olmaya bilər. Lakin "fiziki" neft bareli 125 dollardan yuxarıdır ki, bu da istehlakçılara nisbətən tez çatdırıla bilən bu "qara qızıl"a yüksək tələbatı göstərir.

Pakistanda İran və Amerika nümayəndə heyətləri arasında danışıqlardan bəri havada qalan qeyri-müəyyənlik neftin qiymətlərində yeni artımın səbəbidir. Hörmüz boğazından tanker tranziti ilə bağlı problemlər qalmaqdadır və bu, mövcud qiymətlərə birbaşa təsir göstərir. Qaz fyuçersləri neftin qiymətlərinin yüksəlişini izləyib. Avropada qaz qiymətlərinin daha bir artım dalğası yaşanır. Orta hesabla qaz qiymətləri 17% artıb.

Xatırladaq ki, aprelin əvvəlində OPEC+ may ayından başlayaraq kvotaları gündə 206.000 barel artırmaq barədə simvolik qərar qəbul etdi. Lakin qlobal neft tədarükündəki real fasilələr səbəbindən bunun bazara demək olar ki, heç bir təsiri olmadığı sübut edildi.

V.VƏLİLİ