ABŞ İran qarşıdurması böyüyür

Yaxın Şərqdə vəziyyət yenidən qlobal siyasətin əsas gündəminə çevrilib. ABŞ və İran arasında son aylarda artan hərbi-siyasi qarşıdurma artıq əvvəlki kimi yalnız “proksi müharibələri” ilə məhdudlaşmır. Vaşinqtonun İrana qarşı birbaşa hərbi addımları və Tehranın regiondakı müttəfiq qüvvələr vasitəsilə verdiyi cavablar münaqişəni yeni və daha təhlükəli mərhələyə çıxarır.

Analitiklər hesab edirlər ki, hazırkı proseslər təkcə Yaxın Şərqin deyil, bütün dünyanın təhlükəsizlik sistemini dəyişə bilər. Müharibənin coğrafiyasının genişlənməsi, enerji bazarlarında qiymət şokları, yeni geosiyasi bloklaşmalar və nüvə silahlanması riskinin artması beynəlxalq münasibətlərdə uzun illər hiss olunacaq nəticələr doğura bilər.

“Proksi” müharibəsindən birbaşa qarşıdurmaya

İllərdir ABŞ və İran arasında mübarizə əsasən İraq, Suriya və digər ölkələrdə fəaliyyət göstərən silahlı qruplar üzərindən aparılırdı. Lakin son hadisələr göstərir ki, tərəflər artıq bir-birini birbaşa hədəfə almaqdan çəkinmirlər. Münaqişənin coğrafiyası da genişlənməkdədir. İraq və Suriya ilə yanaşı, Yəmən, Livan, Fars körfəzi və Qırmızı dəniz bölgəsi də potensial döyüş meydanına çevrilib.

Tehran ABŞ və onun müttəfiqlərinə qarşı “Müqavimət Oxu” adlandırdığı şəbəkədən – Hizbullah, husilər və müxtəlif şiə silahlı qruplaşmalarından istifadə etməklə asimmetrik təzyiq strategiyasını gücləndirir. Bu isə qarşıdurmanın idarə olunmasını daha da çətinləşdirir. Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, əgər İran ərazisində strateji və ya nüvə obyektlərinə genişmiqyaslı hücum baş verərsə, bu, iki ölkə arasında açıq müharibənin başlanmasına səbəb ola bilər.

Enerji bazarları yeni şok qarşısında

Münaqişənin iqtisadi nəticələri artıq hiss olunmağa başlayıb. Dünya bazarlarında neftin qiymətinin yüksəlməsi investorların mümkün riskləri qiymətləndirməsinin nəticəsi hesab edilir.

Ən böyük təhlükə isə Hörmüz boğazı ilə bağlıdır. Dünya üzrə daşınan neftin təxminən beşdə biri məhz bu strateji marşrutdan keçir. İranın boğazı bağlaması və ya burada tanker hərəkətinə mane olması qlobal enerji bazarında ciddi təchizat böhranı yarada bilər.

Digər risk Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı istiqamətindədir. Bu marşrutun tam təhlükəli zonaya çevrilməsi beynəlxalq yükdaşımaların müddətini uzada, logistika xərclərini artıraraq yeni inflyasiya dalğasına səbəb ola bilər. Belə bir ssenari yalnız neft və qaz bazarını deyil, ərzaq, sənaye məhsulları və istehlak mallarının qiymətlərini də artıracaq.

Yeni geosiyasi bloklaşma formalaşır

ABŞ-İran qarşıdurması böyük dövlətlərin maraqlarını da yenidən üz-üzə gətirir.

Çin və Rusiya regionda təsir imkanlarını qorumaq üçün İranla siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı genişləndirirlər. Bu isə Yaxın Şərqdə yeni qüvvələr balansının formalaşmasına səbəb olur.

Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ərəb dövlətləri birbaşa müharibəyə cəlb olunmamaq üçün daha ehtiyatlı siyasət yürütməyə çalışırlar. Onlar ABŞ-ın əsas tərəfdaşları olsalar da, İranla açıq qarşıdurmanın region üçün ağır nəticələr verəcəyini anlayırlar.

Nüvə təhlükəsi artır

Mütəxəssislərin narahatlıqla qeyd etdiyi digər məsələ İranın nüvə proqramıdır. Tehrana qarşı artan beynəlxalq təzyiqlər və hərbi təhdidlər İran rəhbərliyini nüvə proqramını daha sürətlə inkişaf etdirməyə sövq edə bilər. Əgər İran nüvə silahı əldə etməyə yaxınlaşarsa, bu, Yaxın Şərqdə yeni nüvə silahlanması yarışına yol aça bilər. Belə vəziyyətdə regionun digər dövlətləri də təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün oxşar proqramlara başlaya bilərlər ki, bu da beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə ciddi zərbə vuracaq.

Dünyanı hansı ssenarilər gözləyir?

Hazırkı hadisələrin inkişafı iki əsas ssenarini gündəmə gətirir.

Birinci və ən təhlükəli ssenari ABŞ, İran və İsrailin iştirakı ilə bütün Yaxın Şərqi əhatə edən genişmiqyaslı müharibədir. Bu halda enerji bazarlarında kəskin qiymət artımı, qlobal iqtisadi resessiya və milyonlarla insanın həyatına təsir göstərə biləcək humanitar böhran qaçılmaz ola bilər.

İkinci ssenari isə tərəflərin bir-birinə ağır zərbələr endirməsinə baxmayaraq, tammiqyaslı müharibədən yayınmasıdır. Belə halda qarşıdurma uzun müddət davam edən “tükəndirmə müharibəsi” formasını ala, diplomatik kanallar isə yalnız eskalasiyanın tam nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaq üçün istifadə oluna bilər.

ABŞ və İran arasında yaranmış yeni qarşıdurma artıq regional münaqişə çərçivəsini aşaraq qlobal təhlükəsizlik, enerji bazarları və beynəlxalq siyasət üçün ciddi sınağa çevrilib. Hazırkı dinamika göstərir ki, diplomatik imkanlar getdikcə daralır və hərbi eskalasiya riski artır.

Əgər tərəflər qarşılıqlı güzəşt mexanizmlərini işə sala bilməsələr, dünya yaxın aylarda daha yüksək neft qiymətləri, yeni iqtisadi dalğalanmalar, geosiyasi qütbləşmənin dərinləşməsi və güc amilinin beynəlxalq hüququ üstələdiyi daha qeyri-sabit bir nizamla üz-üzə qala bilər. Bu isə təkcə Yaxın Şərqin deyil, bütün dünyanın siyasi və iqtisadi gələcəyinə təsir göstərəcək.

X.SƏFƏROĞLU

AzPost.az