ABŞ İran: təhdid yağışı altında ANALİTİK

Pentaqon Yaxın Şərqdə qüvvələr toplayır

ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) rəhbəri Maykl Kurilla İsrailə gəlib və orada İranla bağlı operativ məsləhətləşmələr aparıb. Eyni zamanda, Pentaqon daha bir təyyarədaşıyan qrupunun Yaxın Şərqə köçürüldüyünü açıqlayıb. İsrail təhlükəsizlik aparatının fikrincə, Vaşinqtonla birbaşa danışıqlardan imtina edən Tehran regionda yerləşən Amerika hərbi obyektlərinə qabaqlayıcı zərbə endirə bilər. İranın hərbi rəhbərləri artıq açıq şəkildə bildirirlər ki, əllərində minlərlə hərbçinin olduğu çoxsaylı ABŞ bazaları var.

Maykl Kurilla aprelin 1-də İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) Baş Qərargah rəisi Eyal Zamir ilə danışıqlar aparıb. On saata yaxın davam edən əməliyyat məsləhətləşmələrində diqqət mərkəzində İran və onun müttəfiq qüvvələri olub. Qiymətləndirmələrinə Maariv tərəfindən istinad edilən İsrail təhlükəsizlik aparatı hesab edir ki, İran ABŞ-la getdikcə daha tez-tez təhdid mübadiləsi fonunda qabaqlayıcı “hücum hərəkətləri” edə bilər. Eyni zamanda, yəhudi dövləti hesab edir ki, İranın hücumları ilkin olaraq onun üzərinə deyil, Amerikanın Yaxın Şərqdəki bazalarına - İraq və ya Səudiyyə Ərəbistanına düşəcək. “Biz ayıq-sayıq olmalı və bu varianta hazır olmalıyıq”, - deyə Maariv hərbi mənbədən sitat gətirir.

Açığı, amerikalıların özləri də bu risklərdən xəbərdardırlar. Aprelin 1-də Pentaqonun sözçüsü Sean Parnell Yaxın Şərqə “Karl Vinson” təyyarədaşıyan gəmisinin başçılıq etdiyi əlavə aviadaşıyıcı zərbə qrupunun göndərilməsinə qərar verildiyini açıqlayıb. O, Hind-Sakit okean regionundan oraya gələcək. Parnell gücləndirmənin "regional sabitliyi dəstəkləmək, təcavüzün qarşısını almaq və regional ticarət yollarını qorumaq" üçün lazım olduğunu söyləyib.

Ayrı-ayrılıqda Pentaqonun rəhbəri Pete Hegseth Yaxın Şərqə əlavə aviasiya qüvvələrinin yerləşdirilməsinə göstəriş verib, hərbi departament rəsmisi bildirib. Şon Parnell əlavə edib ki, “İran və ya onun müvəkkilləri Amerika personalını və regiondakı maraqlarını təhdid edərsə, Birləşmiş Ştatlar xalqımızı qorumaq üçün qəti addımlar atacaq”.

İran yeni nüvə sazişi üzrə ABŞ ilə birbaşa danışıqlardan imtina edir və istənilən hərbi müdaxiləyə cavab verməklə hədələyir. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun Hərbi-Hava Qüvvələrinin komandanı Əmir Əli Hacızadə martın 31-də iftar bayramı (Ramazan bayramı) münasibəti ilə çıxış edərək xatırladıb ki, Pentaqonun Yaxın Şərqdə on hərbi bazası var və burada təxminən 50 min hərbçi yerləşir. Bu məntəqələr İranın perimetri boyunca yerləşir və bu, onların əlçatmazlığı deməkdir”, - deyə hərbi lider açıqlayıb. "Amerika hərbçiləri şüşəli evdə oturublar. İnsan şüşəli evdə oturanda başqalarına daş atmır", - deyə cənab Hacızadə qeyd edib.

Vaşinqtonun özünün Tehrana qarşı döyüşkən ritorika ilə çıxış etməsinə baxmayaraq, o, eyni ruhda cavab xarakterli bəyanatları alqışlamır, ABŞ Milli Təhlükəsizlik Şurasının kommunikasiyalar üzrə direktoru Ceyms Hewitt Washington Free Beacon ilə söhbətində deyib. O, izah edib ki, Donald Tramp administrasiyası İran rəhbərliyinin açıq olduğu dolayı dialoqda deyil, yeni nüvə sazişi üzrə İranla birbaşa məsləhətləşmələrdə israrlıdır. "Prezident Tehranla birbaşa diplomatik kanallara üstünlük verdiyini açıq şəkildə bildirdi. Yoxsa İran hakimiyyəti nüvə silahı əldə etmək üçün işlərini dayandırmasalar, ciddi nəticələrlə üzləşəcəklər", - cənab Hewitt vurğulayıb.

Vasitəçilər və diplomatik səylər

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) baş direktoru Rafael Qrossi bu ay İrana səfərə hazırlaşır. Səfərə hazırlıqla bağlı razılıq aprelin 1-də İslam Respublikasının xarici işlər naziri Abbas Əraqçi ilə baş tutan telefon danışığından sonra əldə olunub. Səfərin həyata keçirilməsi təşəbbüsü cənab Qrossidən gəlib. MAQATE direktoru sonuncu dəfə 2024-cü il noyabrın 15-16-da Natanz və Fordoda İranın əsas nüvə sənayesi obyektlərinin vəziyyətini yoxlamaq üçün İslam Respublikasına səfər edib. Çox güman ki, cənab Qrossi yeni səfəri zamanı İran rəsmilərini inandırmağa çalışacaq ki, hətta ABŞ şərtləri ilə belə danışıqlar silahlı qarşıdurmadan daha yaxşıdır.

Hələlik İran açıq şəkildə bildirir ki, hətta Donald Tramp administrasiyasının güclü ssenarisi belə onun kursuna heç bir şəkildə təsir etməyəcək. “Diplomatik əlaqə keçmişdə işləyib və indi də işləyə bilər,” Cənab Araqçi sosial şəbəkədə X-də bildirib. “Ancaq hamıya aydın olmalıdır ki, tərifə görə “hərbi variant” deyilən bir şey yoxdur, “hərbi həll” var. İran xarici işlər naziri vurğulayıb ki, Yaxın Şərqdəki “fəlakətli uğursuzluqlar” Amerikanın əvvəlki administrasiyalarına 7 trilyon dollardan çox ziyan vurub. Bu, cənab Trampın prezident kimi ilk dövründə ABŞ-ın Yaxın Şərqə hərbi müdaxiləsinin mənasız olduğunu iddia etmək üçün istinad etdiyi rəqəmdir. İran ətrafındakı hazırkı vəziyyət də məhz bu yerə doğru gedir.

Rusiya və İran arasında nüvə danışıqları

İran və Rusiya Federasiyası xarici işlər nazirlərinin müavinləri Məcid Taxt-Rəvançi və Sergey Ryabkov İranın nüvə proqramı üzrə danışıqlar prosesi ətrafında vəziyyəti müzakirə ediblər. Bu barədə çərşənbə günü İranın Moskvadakı səfirliyinin mətbuat xidməti məlumat yayıb. "Görüş zamanı Məcid Taxt-Rəvançi və Sergey Ryabkov İranın nüvə danışıqları ilə bağlı vəziyyətin inkişafını nəzərdən keçiriblər", - diplomatik missiyanın bəyanatında deyilir.

Mesajda vurğulanır ki, tərəflər ziddiyyətlərin aradan qaldırılmasına və İrana qarşı sanksiyaların ləğvinə səbəb olacaq birgə yanaşmaların hazırlanması üçün məsləhətləşmələri davam etdirmək barədə razılığa gəliblər. 2018-ci ildə Donald Trampın birinci hakimiyyəti dövründə ABŞ İranın nüvə sazişi kimi tanınan Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından çıxdı. İran və altı vasitəçi ölkə (Rusiya, ABŞ, Çin, Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya) arasında 2015-ci ildə bağlanıb və Tehranın nüvə proqramını məhdudlaşdırması müqabilində ona qarşı sanksiyaların ləğvini nəzərdə tuturdu. Buna cavab olaraq İran texnoloji imkanlarını və yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.

ABŞ prezidenti Donald Tramp mart ayında İranın ali dini lideri Əli Xamneyiyə göndərdiyi məktubda yeni nüvə sazişinin bağlanması üçün iki ay müddət qoyub. İslam Respublikası tezliklə birbaşa danışıqlardan imtina edən cavab məktubu göndərdi. Amerika prezidenti əməkdaşlıqdan imtina etdiyinə görə İranı “görünməmiş bombardmanlarla” hədələyib. İran müvafiq cavab verəcəyini vəd edib. Media Vaşinqtonun bu məsələdə vasitəçilik istəyi ilə Moskvaya müraciət etdiyini yazıb. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov bir gün əvvəl bildirib ki, Rusiya İranın nüvə proqramı üzrə konstruktiv dialoqun qurulmasında ABŞ və İrana yardım təklif etməyə hazırdır.

Fransa XİN: İrana görə hərbi toqquşma riski...

ABŞ və İran arasında İslam Respublikasının nüvə proqramı ilə bağlı danışıqlar uğursuz olarsa, hərbi toqquşma təhlükəsi “faktiki olaraq qaçılmaz olacaq”, Fransanın xarici işlər naziri Jan-Noel Barro bildirib. Onun sözlərinə görə, bu, regionda ciddi sabitliyin pozulmasına gətirib çıxaracaq. "Bizim prioritetimiz İranın nüvə proqramına uzunmüddətli və yoxlanıla bilən məhdudiyyətlər qoyacaq razılaşma əldə etməkdir", - XİN rəhbəri parlamentin Xarici Əlaqələr Komitəsinin iclasında .

Barronun sözlərinə görə, Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (JCPOA) müddətinin başa çatmasına cəmi bir neçə ay qaldığından, razılaşma əldə etmək üçün imkan pəncərəsi dardır. Nazir vurğulayıb ki, Fransa İranda nüvə silahının yaranmasına qarşıdır.

Xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp mart ayında İranın ali dini lideri Əli Xamneyiyə göndərdiyi məktubda yeni nüvə sazişinin bağlanması üçün iki ay müddət qoyub. İslam Respublikası tezliklə birbaşa danışıqlardan imtina edən cavab məktubu göndərdi. Amerika prezidenti əməkdaşlıqdan imtina etdiyinə görə İranı “görünməmiş bombardmanlarla” hədələyib. İran müvafiq cavab verəcəyini vəd edib.

V.VƏLİYEV