Abxaziyada domino yarışı və: unudulan Qarabağ dərsi

Sual budur: təşkilatçılar separatçıların beynəlxalq turnirdən “müstəqilliklərinin” sübutu kimi istifadə edə biləcəklərini başa düşürlər?

2027-ci ildə Suxumidə keçirilməsi planlaşdırılan Dünya Domino Çempionatı sadəcə bir idman tədbiri deyil, daha çox şeydir. Abxaziyanın beynəlxalq səviyyədə Gürcüstanın bir hissəsi kimi tanındığını nəzərə alsaq, turnirin beynəlxalq federasiyanın himayəsi altında keçirilməsi yerli separatçıların “müstəqilliklərini” nümayiş etdirmək üçün bir vasitəyə çevrilə bilər. Beynəlxalq iştirakçılar, xarici nümayəndə heyətləri, ayrıca idman federasiyası və medianın işıqlandırması, guya “müstəqil” şəkildə xarici əlaqələr quran bir ərazi imicini yaradır. Bu, dövlətçiliyin rəsmi olaraq tanınması demək deyil. Lakin belə bir nümayişin siyasi təsirini gözardı etmək olmaz.

Çempionata hazırlıqların artıq idman təşkilatının hüdudlarından kənara çıxması əhəmiyyətlidir. 28 sentyabr 2026-cı ildə Abxaziyanın "xarici işlər naziri" Oleq Bartsits Beynəlxalq Domino Federasiyasının prezidenti Manuel Okendo ilə görüşüb. Tərəflər turnirə ev sahibliyi, Abxaziya ilə qarşılıqlı əlaqə və gələcək koordinasiya məsələlərini müzakirə ediblər. Suxumi üçün bu, beynəlxalq idman əməkdaşlığını öz suverenliyinin sübutu kimi təqdim etmək üçün bir fürsətdir. Gürcüstan üçün bu, idman neytrallığının harada bitdiyini və separatçıların siyasi strategiyasına dolayı dəstəyin harada başladığını soruşmaq üçün bir səbəbdir.

Qarabağ separatçılarının faciəli təcrübəsi belə bir mexanizmin praktikada necə işləyə biləcəyini göstərir. 2014-cü ildə özünü “Qarabağ Respublikası” elan edən qurumun futbol komandası FİFA-da təmsil olunmayan komandaları birləşdirən CONIFA təşkilatının himayəsi altında turnirdə iştirak etdi. 2019-cu ildə CONIFA Avropa Çempionatını Xankəndidə keçirdi. Yarışda Abxaziya və Cənubi Osetiyadan olan nümayəndələr də daxil olmaqla səkkiz komanda iştirak etdi. Təşkilatçı özü siyasi neytrallığı bəyan etdi, lakin Qarabağdakı separatçı xunta üçün turnir xarici komandalara ev sahibliyi etmək, öz simvollarını nümayiş etdirmək və beynəlxalq açıqlıq təəssüratı yaratmaq üçün bir fürsətə çevrildi.

Burada faktları nəticə əvəzinə istifadə etməmək vacibdir: idmanda iştirak özü Qarabağın “müstəqil dövlət” kimi tanınması demək deyildi. Lakin yerli “hakimiyyət orqanlarına” beynəlxalq təqdimat üçün əlavə platforma təmin etdi. Abxaziya ilə paralellik məhz buradadır. Bir halda futbol bu rolu oynayırdı, digər halda isə domino rolunu oynaya bilər. Müxtəlif idman növləri ümumi məntiqi dəyişmir: ayrıca federasiya, beynəlxalq tədbir, xarici qonaqlar və ərazinin beynəlxalq məsələlərdə müstəqil iştirakçı kimi ictimaiyyətə təqdim edilməsi.

Azərbaycan üçün bu məsələ fundamental əhəmiyyət kəsb edir. Bakı Qarabağın keçmiş separatçı strukturlarının “müstəqil dövlət” kimi qəbul edilməsini gücləndirə biləcək beynəlxalq təşəbbüslərə davamlı olaraq qarşı çıxıb. 2023-cü ilin sentyabrında bölgəyə nəzarəti bərpa etdikdən sonra separatçı xunta mövcudluğunu dayandırdı. Bu nəticə dövlətçiliyin simvolik nümayişi ilə ərazinin faktiki beynəlxalq hüquqi statusu arasındakı boşluğu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Beynəlxalq tədbirlər ayrı subyektivlik imicini yarada bilər, lakin onlar Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərini dəyişdirmədi.

Eyni zamanda, Qarabağ və Abxaziyanın müqayisəsi vəziyyətlər arasındakı fərqləri qarışdırmamalıdır. 2023-cü il hadisələrindən sonra Azərbaycan Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etdi, Abxaziya isə mərkəzi Gürcüstan hakimiyyətinin nəzarətindən kənarda qalır. Lakin Tiflis üçün prinsip eyni olaraq qalır: separatçıların beynəlxalq fəaliyyəti ölkənin ərazi bütövlüyünə yenidən baxmaq üçün əsas kimi qəbul edilməməlidir.

Burada Gürcüstanın perspektivi xüsusilə vacibdir. Çünki Tiflis üçün məsələ təkcə fərdi idman turnirləri ilə bağlı deyil, həm də Rusiyanın 2008-ci ildə Abxaziya və Cənubi Osetiyanı beynəlxalq səviyyədə tanımasının nəticələrinə qarşı uzun müddətdir davam edən mübarizə ilə bağlıdır. Gürcüstan hakimiyyəti bu əraziləri işğal olunmuş hesab edir və onlarla ayrıca beynəlxalq münasibətlər qurmağa çalışmaq Gürcüstanın suverenliyinin pozulmasının nəticələrini davam etdirə biləcək addımlar kimi qəbul edir. Buna görə də, Abxaz tərəfinin “müstəqil beynəlxalq tərəfdaş” kimi təqdim edildiyi hər hansı bir hadisə Gürcüstan üçün idmandan daha çox əhəmiyyət kəsb edir.

Nauru ilə bağlı son epizod xüsusilə təsirlidir. 30 iyul 2026-cı ildə bu Sakit okean dövlətinin hökuməti Abxaziya və Cənubi Osetiyanın tanınmasından imtina etdiyini və onlarla diplomatik münasibətlərin kəsildiyini rəsmi olaraq elan etdi. Tiflis qərarı alqışladı və Nauru ilə diplomatik münasibətlər qurmağa hazır olduğunu bildirdi. Bu addım Gürcüstan üçün mühüm diplomatik nailiyyət idi: separatçı qurumların tanınması geri çevrilə bilən oldu və ərazi bütövlüyünün qorunması üçün ardıcıl səylər əvvəllər qəbul edilmiş qərarların yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb ola bilər.

Nauru nümunəsi separatçıların mədəni, idman və diplomatik əlaqələr vasitəsilə beynəlxalq müstəqillik nümayiş etdirmək cəhdləri fonunda xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bu, məhdud tanınmanın geri dönməz statusa çevrilmədiyini göstərir. Bundan əlavə, əvvəllər bir dövlətin qərarından istifadə edilə bilsə də, beynəlxalq legitimlik önəmlidir; onun ləğvi Gürcüstanın beynəlxalq hüquqi mövqelərinin qüvvədə qalmasının sübutudur.

Bu vəziyyətdə Beynəlxalq Domino Federasiyası yalnız Suxuminin təşkilati imkanlarını deyil, həm də siyasi konteksti nəzərə almalıdır. Məsələ çempionata ev sahibliyi etməyin avtomatik olaraq beynəlxalq hüququ pozması və ya Abxaziyanın “müstəqilliyinin” tanınması demək olmamasındadır. Sual budur: təşkilatçılar separatçıların beynəlxalq turnirdən “müstəqilliklərinin” sübutu kimi istifadə edə biləcəklərini başa düşürlərmi? İdman neytrallığı beynəlxalq təşkilatları qərarlarının potensial nəticələrini qiymətləndirmək ehtiyacından azad etmir.

Nəticə etibarilə, çempionat idman haqqında bir müzakirə deyil, separatçılığa tədricən beynəlxalq norma görünüşü verilə biləcəyi məsələsidir. Əvvəlcə fərdi federasiyalar, sonra beynəlxalq turnirlər, xarici nümayəndə heyətləri və rəsmi görüşlər yaranır. Hər bir epizod ayrıca olaraq idman və ya humanitar məqsədlərlə izah edilə bilər. Lakin birlikdə götürüldükdə, onlar siyasi təsir yaradır: beynəlxalq səviyyədə tanınmış dövlətçiliyi olmayan bir ərazi müstəqil dövlətin atributlarını nümayiş etdirmək imkanı qazanır.

Azərbaycan Qarabağda da oxşar taktikalarla qarşılaşdı və 2023-cü ilin sentyabrında beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə nəzarəti bərpa etdi. Gürcüstan Rusiyanın Abxaziya və Cənubi Osetiyanı tanımasının nəticələri qarşısında ərazi bütövlüyünü müdafiə etməyə davam edir. Naurunun tanınmasını geri götürmək qərarı göstərir ki, hətta separatçıların diplomatik nailiyyətləri belə geri dönməz deyil. Bu nümunələr ortaq bir prinsipi bölüşür: simvolik beynəlxalq fəaliyyət qanuni suverenlik yaratmır və dövlətin ərazi bütövlüyünü inkar etmir.

Ona görə də Beynəlxalq Domino Federasiyası özünə sadə bir sual verməlidir: rəsmi olaraq turnirini sırf idman tədbiri adlandırsa belə, siyasi kampaniyanın bir hissəsi olmağa hazırdırmı? Neytrallıq nəticələri görməzlikdən gəlmək üçün əlverişli bir örtüyə çevrilməməlidir. Beynəlxalq təşkilatların yarışlar keçirmək hüququ var, lakin onlar qərarlarının kimə və nəyə xidmət edə biləcəyini başa düşməlidirlər.

Separatizm simvollarının idman meydançalarında görünməsi ilə qanuniləşmir. Ərazi bütövlüyü isə daha bir turnir naminə arxa plana atıldıqda beynəlxalq prinsip olmaqdan çıxmır.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov